Ivan Vandzhurak mondharpmaker in het Karpatisch hoogland

In gesprek met Ivan Vandzhurak uit het dorp Brusturiv in Ivano Frankivsk oblask in het Karpatisch hoogland van Hutsulshchyna in Oekraïne. Ivan Vandzhurak is de man die in 1964 de mondharp bespeelde voor componist Myroslav Skoryk. Deze muziek werd deel van de soundtrack voor de film van regiseur Sergei Parajanov die internationaal naam kreeg als Shadows of Forgotten Ancestors, Gebaseerd op het boek van Mykhailo Kotsiubynsky over tragiek vol folklore in een Hoetsoelendorp in het Karpatisch hoogland van Oekraïne.

Een gesprek buiten het plot van Shadows of Forgotten Ancestors

ivan-zhuraka

Drymba (mondharp) is een oud muziekinstrument onder de Hoetsoelen. De Hoetsoelen zijn bergbewoners in het Karpatische grensgebied tussen Oekraïne en Roemenië. Zij hebben een indrukwekkende volkscultuur: muziek, klederdracht, houtsnijwerk en metaalbewerking. Tegenwoordig wordt de Drymba nog maar weinig bespeeld door Hoetsoelen.

In 1964 speelde ik een melodie voor de componist Myroslav Skoryk in een filmstudio in Kiev, de hoofdstad van Oekraïne. In die studio werd de muziek opgenomen voor de film Shadows of our forgotten ancestors van regiseur Sergei Paradjanov. Alle mondharpmuziek in de film heb ik gespeeld.

Later ging ik werken als bioscooptechnicus hier in Brusturiv en omringende dorpen. Op een bepaald moment verzorgde ik de projectie van Shadows of our forgotten ancestors. De bioscoop was vol publiek. Ik stond op het punt om de filmband te wisselen. Toen hoorde ik mijn mondharp. Ik hoorde mezelf spelen. Ik vergat de filmband te wisselen totdat het publiek begon te schreeuwen.

Vroeger leerde je als kind mondharp spelen. De jeugd ging toen niet naar discotheken. Je verzorgde de schapen of koeien. Om jezelf te vermaken speelde je op je mondharp. Mijn vader had een mondharp voor me gekocht omdat ik gek was op mondharp spelen. Hij had een mondharp voor me gekocht van een oude man, die ze verkocht tijdens het festival van Sint Anna, schutsvrouwe van ons dorp.

Ik bespeelde ook accordeon, maar de mondharp is mijn favoriete instrument.

Is het waar dat de mondharp vroeger meer door vrouwen werd bespeeld?

Inderdaad, de mondharp werd vooral door vrouwen bespeeld. Ik herinner me dat een vrouw ooit onafgebroken mondharp speelde gedurende een huwelijksfeest, in plaats van de violist. Want de ingehuurde violist werd ziek en kwam niet opdagen. Terwijl er meer en meer gasten aankwamen, pakte de vrouw een mondharp en begon te spelen!

Ivan Vandzhurak vertelt nu hoe hij een mondharp maakt.

Je moet een strip metaal perfect rechthoekig maken. Alle hoeken moeten recht worden. Heb je de perfect rechthoekige vorm gemaakt, dan ga je de strip metaal buigen met behulp van een bankschroef. Daar heb je sterke handen voor nodig. Je buigt het metaal naar de gewenste vorm. Met een hamer bewerk je het metaal verder. Nu heb je een andere speciale bankschroef nodig waar je het metaal in vastklemt. Met een vijl maak je een gleuf onderaan de ovale vorm. Dat wordt het bevestigingspunt voor de lamel (tong/snaar). Je hebt een speciale spiraalveer nodig voor de lamel. Niet elke spiraalveer is bruikbaar. Spiraalveer van antieke wandklokken zijn het beste. Spiraalveer van moderne klokken geven geen goed resultaat.

Hoe kom je aan de juiste spiraalveer?

Ik ga bij oude mensen langs die mogelijk nog geschikte klokken hebben.

Ivan Vandzhurak vijlt geduldig verder om de gleuf uit te diepen onderaan de ovale vorm.

Gebruik je geen meethulpmiddelen?

Ik gebruik mijn ogen. En mijn handen hebben ervaring.

Weet je van tevoren welke grondtoon de mondharp krijgt?

Nee, dat is telkens een verrassing.

Ik hamer de lamel vast in de gleuf. De lamel moet exact gecentreerd bevestigd worden tussen de paralle uitlopers van de mondharp en vrij kunnen trillen.

Met een tang buig ik het uiteinde van de lamel om tot een beugeltje.

Je maakt mondharpen om te verkopen?

Ja, vanaf ongeveer het jaar 2007. Daarvoor had ik ander werk waarbij ik veel rondreisde.

Daarvoor bespeelde je mondharpen gemaakt door andere mensen?

Voor de filmmuziek van Myroslav Skoryk in 1964 bespeelde ik een mondharp die ik van iemand gekocht had. Daarna begon ik mijn eigen mondharpen te maken.

Oke. Deze mondharp is bijna gereed. Hij heeft een lage grondtoon. Nog schuren tot hij glanzend is, en klaar.

hoetsoelen-drymba

Karpatische mondharpen te koop

Door onderzoek naar mondharpcultuur in het Karpatisch hoogland van Hutsulshchyna in Oekraïne ben ik in contact gekomen met Ivan Vandzhurak. Deze man (muzikant en mondharpmaker) heeft een veelbetekende, hoewel bescheiden rol gehand in de film Shadows of Forgotten Ancestors (1965) van regiseur Sergei Parajanov over de bijzondere cultuur van de Hoetsoelen. Ivan Vandzhurak speelde namelijk mondharp voor de soundtrack.

Ivan Vandzhurak leeft in het dorp Brusturiv in Ivano Frankivsk oblask. Hij maakt mondharpen op een ambachtelijke traditionele wijze. Het zijn mondharpen met kleine afmetingen en fascinerende klanken waarbij heldere boventonen goed te horen zijn. Buiten Hutsulshchyna zijn deze mondharpen nauwelijks verkrijgbaar. Daar breng ik nu verandering in.

Karpatische mondharpen uit Hutsulshchyna
Lengte: 5,5 cm
Prijs: 20 euro

hoetsoelen-drymba

De Hoetsoelen noemen de mondharp Drymba. Béla Bartók schreef in 1935 over dit instrument in relatie tot de semi-lithurgische feesttradities van de Hoetsoelen in het Oekraïnische grensgebied met Roemenië.

Khomus day 30 november

Jakoetië (Noordoost-Siberië) viert op 30 november een nationale feestdag voor de mondharp: Khomus Day. Er is dan ook geen ander land waar de mondharp zoveel aanzien kent.

khomus-day

La Ruta del Trompe

In Zuid-Amerika hanteert men nog vaak de oude naam ‘trompe’ voor de mondharp. De Chileense videokunstenaar, muzikant en architect Nicolás Matzner Weisner volgde de sporen van de mondharp over de wereld. Met als resultaat – in samenwerking met een voltallig team – twaalf video-episodes van ruim 20 minuten per aflevering onder de naam van ‘La Ruta del Trompe’. In 2012 werd dit project gelanceerd, en onder andere uitgezonden op het Chileense TV station Canal 13. Je kunt de afleveringen online zien en beluisteren op Youtube met Engelse ondertiteling en verzameld op www.larutadeltrompe.com. ‘La Ruta del Trompe’ is een bijzondere en leerzame serie over de verspreiding van de mondharp en haar cultuur in vele vormen. De serie geeft ook veel aandacht aan mensen onderweg, de reizen zelf, locale omgeving, architectuur, en meer.

nico-trompe

Nicolás Matzner Weisner  – in de serie: Nico Trompe – gaat in ‘La Ruta del Trompe’ op zoek naar de oorsprong van de mondharp. Om die reden reist hij naar vele plaatsen op de wereld. Hij start in zijn oma’s museum in Santiago de Chile, reist naar  Brussel, Barcelona, Sicilë, Bali, Vietnam, China, Leipzig, en andere plaatsen. Nicolás spreekt en beschrijft wat hij ziet en ervaart in rapvorm en zangdialogen met meewerkende artiesten.

De passie voor mondharp spelen ontstond in Nicolás jeugd door de collectie van zijn oma, die telkens met vele muziekinstrumenten terugkwam van haar reizen. ‘Later, toen ik zelf ging reizen, had ik altijd een mondharp bij me, zegt Nicolás, ‘misschien kom je mondharpen overal tegen omdat mensen deze instrumenten zo makkelijk in hun baggage mee kunnen nemen.’

De aantrekkingskracht van de serie ‘La Ruta del Trompe’ is onweerstaanbaar voor iedereen die interesse heeft in de mondharp.

www.larutadeltrompe.com

 

 

Geheime krachten van de mondharp in het Karpatisch hoogland van Hutsulshchyna

De Hoetsoelen (Oekraïens: Гуцули, Engels; Hutsuls) zijn een bergvolk gecentreerd in de Karpaten in het grensgebied tussen Oekraïne en Roemenië. De geschiedenis van de Hoetsoelen, oorsprong en identificatie zijn niet eenduidig vastgesteld. Hun diaspora leidde tot verspreiding naar omliggende regio’s en ook naar de VS.

hutsul-region-in-carpathians

Дримба

De mondharp (drymba) heeft een betekenisvolle rol in het spirituele en culturele leven van de Hoetsoelen. De Karpatische regio heeft oude tradities op het gebied van mondharpen. Onderzoek toont aan dat Karpatische herders, zigeuners en molfars nog steeds mondharpen maken en bespelen, hoewel het instrument bij de jongere generaties (vrijwel) onbekend is.

drymbamaker-6

Film vol folkloristische en religieuze symboliek

De film Shadows of Forgotten Ancestors (1965) van Russische regiseur Sergei Parajanov toont een gedetailleerd beeld van Oekraïnische Hoetsoelencultuur, waarin bij enkele scenes ook mondharpspel te zien en te beluisteren is. In Nederland circuleert deze film met de titel; De vuurpaarden.

shadows-of-forgotten-ancestors

Mykhailo Nechay

molfar-mykhailo-nechay

Molfars lezen de sterren, hebben invloed op bliksem, storm, regen en bezweren slangen. Zij kunnen de toekomst en het verleden zien, en genezen ernstig zieken. Ook spelen zij drymba.

Mykhaylo Nechay (1930 – 2011) was een erkende molfar in Oekraine, en bekend als drymbaspeler en drymbaleraar. Regiseur Sergei Parajanov raadpleegde Nechay voor zijn film Shadows of Forgotten Ancestors.

Zie en beluister Mol’far Nechay – Hutsul drymba melodies (2011): veldopnames van Maria Sonevytsky.

Van feestelijk vermaak tot vergetelheid

Bij de Hoetsoelen was de drymba een muziekinstrument specifiek voor vrouwen tot de 60-er jaren van de 20ste eeuw. In herfst- en wintertijd werkten meisjes en vrouwen samen terwijl ze garen spinden, naaiden, weefden, en bonen en koren droogden. ’s-Avonds zaten ze aan tafel met de jongens en mannen aan de avondmaaltijd en brachten ze hun vrije tijd door met zang, dans en mondharpspel. De Tweede Wereldoorlog maakte een einde aan deze wijze van gezamenlijke avonden doorbrengen. En de vaardigheid van vrouwen om drymba te spelen verdween voorgoed. Sinds eind 60-er jaren onstonden Hoetsoelen muziekensembles waarbij de drymba door mannen werd bespeeld. Tegenwoordig zijn er nog erg weinig Hoetsoelen drymbamakers en spelers actief.

Genezende krachten

Bijzonder is dat de klanken van de drymba niet enkel muzikale betekenis hebben, maar ook genezende krachten hebben die Molfars toepassen in de praktijk. De drymba kan lichaam en geest versterken. Het instrument roept de energie van de natuur op en geeft mensen kracht. Als je de klanken van de drymba hoort, hoor je oude magie – de magie van de bergen. Echter om de magie van de drymba te beheersen, dien je speciale eigenschappen te ontwikkelen. Bron: http://carpathy.nadvirna.com/index.php/hutsulskyy-kray/molfarstvo/drymba

drymbamaker-18

Ethnomusicologisch onderzoek

Zie THE DRYMBA AMONG THE HUTSUL, Philippe DALLAIS, Stefan WEBER, Caroline BRINER, Joel LIENGME 2002

 

 

Mondharpliteratuur

  • Bakx, Phons (1992). De gedachtenverdrijver: de historie van de mondharp. Hadewijch wereldmuziek. Antwerpen: Hadewijch. ISBN 90-5240-163-2.
  • Boone, Hubert, and René de Maeyer (1986). De Mondtrom. Volksmuziekinstrumenten in Belgie en in Nederland. Brussel: La Renaissance du Livre.
  • Crane, Frederick (2003). A History of the Trump in Pictures: Europe and America. Iowa: Mount Pleasant.
  • Dournon-Taurelle, Geneviève, and John Wright (1978). Les Guimbardes du Musée de l’homme. Preface by Gilbert Rouget. Published by the Muséum national d’histoire naturelle and l’Institut d’ethnologie.
  • Emsheimer, Ernst (1941). “Uber das Vorkommen und die Anwendungsart der Maultrommel in Sibirien und Zentralasien.” Ethnos (Stockholm), nos 3-4 (1941).
  • Emsheimer, Ernst (1964). “Maultrommeln in Sibierien und Zentralasien.” In Studia ethnomusicologica eurasiatica (Stockholm: Musikhistoriska museet, pp. 13–27).
  • Eulenstein, Karl. (heruitgave 2001). Meine Musikalische Laufbahn, Stadtarchiv Heilbronn,
  • Fox, Leonard (1984). The Jew’s Harp: A Comprehensive Anthology. Selected, edited, and translated by Leonard Fox. Charleston, South Carolina: L. Fox.Fox, Leonard (1988). The Jew’s Harp: A Comprehensive Anthology. Selected, edited, and translated by Leonard Fox. Lewisburg: Bucknell University Press; London: Associated University Presses. ISBN 0-8387-5116-4.
  • Gallmann, Matthew S. (1977). The Jews Harp: A Select List of References With Library of Congress Call Numbers. Washington, D.C.: Library of Congress, Archive of Folk Song.
  • Janscha, Wolf (2012).Maultrommel spielen. Eine systematische Anleitung zum Selbststudium. Lehrbuch Band 1. Verlag der Spielleute, ISBN 978-3-927240-93-3
  • Kolltveit, Gjermund (2006). Jew’s Harps in European Archaeology. BAR International series, 1500. Oxford, England: Archaeopress. ISBN 1-84171-931-5.
  • Mercurio, Paolo.Gli Scacciapensieri Strumenti Musicali dell’Armonia Internazionali, Interculturali, Interdisciplinari, Milano, 2013. ISBN 978-88-6885-391-4
  • Morgan, Deirdre Anne Elizabeth Morgan:Organs and bodies: the Jew’s harp and the anthropology of musical instruments. MA-Thesis, University of British Columbia, 2008
  • Plate, Regina (1992). Kulturgeschichte der Maultrommel. Orpheus-Schriftenreihe zu Grundfragen der Musik, Bd. 64. Bonn: Verlag für Systematische Musikwissenschaft. ISBN 3-922626-64-5.
  • Wright, Michael (2008) The Jew’s Harp in the Law, 1590-1825 Folk Music Journal 9.3 pp349–371 ISSN 0531-9684
  • Wright, Michael (2015). The Jew’s Harp in Britain and Ireland. Farnham, Surrey: Ashgate; ISBN 978-1-4724-1413-7.

Scacciapensieri: van gedachtenvermaker tot gedachtenverdrijver

Scacciapensieri is één van de Italiaanse benamingen voor mondharp. De naam is op schrift overgeleverd door Filippo Bonanni (1638-1725) – priester en museumcurator uit Rome – in zijn boek Gabinetto Armonico als spassa pensiere: gedachtenvermaker. Later kreeg de term betekenis als gedachtenverdrijver.

De Gabinetto Armonico bevat vele gravures van de Vlaamse kunstenaar Arnold van Westerhout (1651-1725), met korte beschrijvingen bij elke illustratie. In dit boek zijn muziekinstrumenten te zien uit het antieke Rome, Europese volksinstrumenten, muzikaal speelgoed, en exotische instrumenten uit Afrika, Turkije, Persië, China, Java, en Amerika. De beschrijvingen waren afkomstig van vele wereldreizigers.

Phons Bakx heeft de term gedachtenverdrijver in de Nederlandse taal geïntroduceerd en hij wijdde er o.a. de volgende bespiegeling aan:

Waarop heeft Bonanni het gebruik van deze metafoor eigenlijk gebaseerd? Misschien het meest op het toenemende aantal markante eenlingen in de Italiaanse steden van de zeventiende en de achttiende eeuw die het instrument enkel voor zichzelf bespeelden en – als karikaturaal beeld hiervan – gedachteloos in hun klankspel opgingen. Mogelijk is een ander motief voor Bonanni’s metafoor te vinden in de observatie dat mondharpklanken dicht bij de hersenen worden gegenereerd. Men bedenke, dat de fluïde inwerking van boventonen op de etherische stoffelijkheid van geest (gedachten) en ziel, beantwoordt aan een visie van alle tijden en van alle culturen. Het maakt tevens de bewering begrijpelijk, dat een speler of luisteraar niet alleen boventonen hoort, maar dat ze tegelijkertijd ook door hem worden ‘gedacht’.

spassa-pensiere

In Sicilië wordt de mondharp ook genoemd: marranzanu, mariolu en ngannalarrùni. Het instrument wordt daar gebruikt om canzuna-liederen en tarantella-dansen te begeleiden.