About René Paes

Posts by René Paes :

Mondharpen in kunst en decoratie

Mondharpen hebben door de eeuwen heen niet alleen muzikanten en luisteraars tot dit instrument aangetrokken. Het instrument heeft ook beeldende kunstenaars en decorateurs tot inspiratie aangezet voor vervaardiging van schilderijen, gravures, tekeningen, grafische vormgeving, houtsnijwerk, beelden en monumenten. Een collectie – in willekeurige volgorde – van deze beeldende creaties:

>> Mouth harp in art & decorations

Postzegels op een onbewoond eiland?

Eynhallow is een onbewoond eiland ten noorden van Schotland en maakt deel uit van de Orkney-eilanden. De naam van het eiland is afkomstig van de oud-Noorse naam Eyin Helga: Heilig Eiland. Op het eiland zijn overblijfselen van een kerk uit de 12e eeuw of ouder. De bouwstructuur diende door de eeuwen heen niet specifiek voor de geestelijke behoeften van de eilanders. De constructie werd ook gebruikt voor bewoning. Er zijn overgeleverde volksverhalen dat Eynhallow hetzelfde eiland is als Hildaland (Hidden land). Het zomerverblijf van het geheimzinnige Finfolk. Deze wezens komen voor in de Orkney-sagen, o.a. als beduchte gedaanteverwisselaars, ontvoerders én (mond)harpspelers.

Eynhallow Holy Island

In 1851 vertrokken de laatste bewoners van Eynhallow: een viertal boerengezinnen. Sinds die tijd is het eiland niet meer bewoond door mensen. Archeologische vondsten van mondharpen aldaar zijn ~ voor zover ik weet ~ niet geregistreerd. De Assepoester onder de harpen wordt wel (nog steeds) bespeeld op omringende eilanden. Eynhallow heeft geen reguliere verbinding met andere eilanden, noch met het vasteland. Het eiland heeft nooit een lokale postdienst gehad, en zeker geen postzegeldrukkerij!

Kylyk Khomus: Cursed Harp

Synopsis: when a new teacher comes to town, her world is quickly turned upside down when her sister’s child arrives on her doorstep after an accident. The teacher meets the local fix-it-man and he shows her around the community. On visiting his dad’s museum, the main character is drawn to playing a haunted Khomus (jaw harp), releasing a creature. Than, strange things begin to happen.

Director Sardana Savvina, from Sacha Republic (Yakoutia). Release date 23 November 2019 at Winda Film Festival Sydney.

Legende van de dhemir-khomus

De demir-khomus (ijzeren mondharp) bestaat sinds oudsher onder de inwoners van Toeva in het zuidwesten van Siberië, ten noorden van Mongolië. De demir-khomus heeft een speciale charme. Haar oorsprong is in Toeva-volkstradities verbonden met de tragedie van twee weerstreefde verliefden.

Het verhaal gaat dat een jonge vrouw tegen haar wil was uitgehuwelijkt aan een rijke man. De jongeman die haar liefhad was een vaardige ijzersmid. Toen de jonge vrouw trouwde met de rijke man, maakte de ijzersmid een khomus voor zichzelf, en terwijl hij de khomus bespeelde, vergat hij eten, drinken en slaap. Hij gaf zich volledig over aan zijn diepe gevoelens. Uiteindelijk verloor hij zijn verstand en maakte een eind aan zijn leven door van een hoge rotswand in een bergrivier te springen. Zijn vriendin liet de rijke man in de steek, en toen zij erachter kwam wat er met haar vriend gebeurd was, sprong zij van dezelfde rotswand in de bergrivier. De khomus gemaakt door de ongelukkige ijzersmid vond haar weg naar spelers van nieuwe generaties.

Mondharpen Toeva Legende

Charles Ives over de mondharp

In de klassieke muziek komt de mondharp weinig voor. De Amerikaanse componist Charles Ives (1874 – 1954) – de eerste Amerikaanse klassieke componist van internationale betekenis – schreef een mondharppartij in the Washington’s Birthday movement (1909) voor A Symphony: New England Holidays (Holiday Symphony). Overigens bevat de muziek van Ives  veel oorspronkelijke elementen die men eerder bij avantgardecomponisten verwacht.

Charles Ives over de mondharp:
Ik ben altijd een mondharpspeler geweest … maar ik weet niet precies hoe ik daar muziek voor moet uitschrijven. … De mogelijkheden om een diatonische toonladder te spelen zijn niet volledig. … Tijdens de oude barn dances hadden bijna alle mannen een mondharp in hun broekzak of in de schacht van hun laars. Meerdere mannen stonden rondom de dansvloer en bespeelden de mondharp, meer als een percussie-instrument dan als een melodisch instrument.
[Memoires]

Charles E. Ives mondharp

Slapende marskramer – met mondharpen en andere koopwaar – door apen beroofd | Pieter van der Heyden, prent 1562

Het motief van de Marskramer door apen beroofd was wijd verspreid in het middeleeuwse Europa. Kunstschilders die dat thema uitgewerkt hadden waren onder meer Pieter Bruegel de Oude, Peeter Van der Borcht, Herri met de Bles, en Pieter van der Heyden. Voor zover mijn kennis reikt toont enkel de prent van Pieter van der Heyden een verzameling mondharpen – of trompen zoals deze instrumenten in de middeleeuwen genoemd werden – tussen de koopwaar. Over de symboliek van de slapende marskramer is veel gespeculeerd.

Op de prent van Pieter van der Heyden – uit 1562 – zie je een slapende marskramer die wordt beroofd en bespot door apen. De apen hebben zijn mand met koopwaar opengemaakt en spelen met de inhoud: onder meer brillen en mondharpen (rechtsonder). Op de achtergrond danst een groep apen, terwijl andere apen muziek maken.

Opnamedatum:  2013-05-10

 

Slapende marskramer mondharpen oermuziek rene paes

Oerfestival de Maashorst 13 oktober 2019

Spelen met de Veluwse Mondharpmannen in natuurgebied Herperduin. “Als je eenmaal de boventonen ontdekt en de resonantie in je mondholte …”. De Veluwse mondharpmannen laten jong en oud kennis maken met de mondharp.

Doorlopende workshop, 13.00 – 17.00 uur, met open in- en uitloop.

Meer info

De magie van organische klankopwekking (de herontdekking van de mondharp)

Bijna geen ander muziekinstrument bestaat in zoveel verschillende vormen, afmetingen en met zo gevarieerde speeltechnieken als deze klankopwekker die in elke jaszak past. De mondharp was in haar beste tijden een geliefd muziekinstrument van handelsreizigers, herders, soldaten, zwervers, narren, heksen en tovenaars tot de opkomst van het industriële tijdperk. In de 70-er jaren van de vorige eeuw ontstond een opleving in folk- en hippiekringen. Sinds enkele jaren komt de mondharp opnieuw tevoorschijn in een post-elektronische organische muziekwereld. Hoe klein de mondharp ook is, het instrument heeft een geschiedenis waarover vele verhalen te vertellen zijn, die teruggaan tot de voorchristelijke tijd.

Geillis Duncan 16e eeuwse Schotse vrouw op brandstapel wegens spelen op mondharp

In 1590 werd Geillis Duncan, een jonge vrouw uit het stadje Tranent vlakbij Edinburgh in Schotland gearresteerd wegens paranormale genezingen, en bondgenootschap met de duivel. Dit vond plaats onder het regime van James VI. Aanvankelijk ontkende de vrouw alle betrokkenheid, maar na langdurige foltering bekende zij een heks te zijn, dat zij haar ziel verkocht had aan de duivel, én dat zij alle genezingen volbracht had met zijn hulp. Na verdere martelingen bekende zij ook de namen van vele andere medeplichtigen, waaronder schoolmeester John Fian als coven-leider en tovenaar, en vroedvrouw Agnes Sampson. In 1591 verloor Geillis Duncan haar leven op de brandstapel door een juridisch doodsvonnis wegens spelen op mondharp.

Geillis Duncan

 Bewijslast: mondharpspel rondom de Old Kirk van North-Berwick

De bewijsvoering tegen Geillis Duncan die tot haar excetutie leidde was gericht op haar mondharpspel tijdens een ritueel rondom de Old Kirk van North-Berwick.

North Berwick Scotland old kirk

De eerste getuigenis kwam ~ na foltering ~ van medebeschuldigde Agnes Sampson:

‘She passed there (North Berwick kirk) on horse back convoyed by [ ] Couper and lighted at the kirk yard. Gilli [ ] them on the trump*. John Fian led all the rest …’

En ook:

‘They danced along the kirk-yard, Gelie Duncan played to them on a trump*, John Fian, misseled, led all the rest …’

3e referentie naar de tenlastelegging:

‘Guilles Ducane did goe before them playing this reill or daunce upon a small trump*, until they entred into the kerk of north Barrick, … and (the king) sent for ye said Geillis Duncane, who upon the like trump did playe the said daunce before the kings maijestie …’

Bron: Newes from Scotland, 1591.

*Trump is een oude naam voor mondharp. De benamingen Devil’s trump, Dewill’s trump, en Deils trump ter aanduiding van de mondharp zijn te verklaren in verband met de strafzaak tegen Geillis Duncan. Het was jargon van 16e en 17e eeuwse Schotse heksenjagers.


Grootschalige heksenvervolgingen
Het proces tegen Geillis Duncan en circa 70 tot 100 ! andere beschuldigden nam twee jaar in beslag en wordt gerekend tot één van de geruchtmakendste strafzaken uit de Britse geschiedenis van de 16e en 17e eeuw: de North Berwick witch trials. Het was de start van grootschalige heksenvervolgingen. Zo’n 100 jaar eerder begonnen de eerste heksenvervolgingen. Dat waren vervolgingen tegen individuele verdachten. De kentering naar massale vervolgingen ontstond volgens hedendaagse historici door de aanvang van een overheersende kerkelijke opinie dat heksen actief waren in georganiseerd verband. Beschuldigden werden net zo lang gefolterd tot zij of hij namen bekende van andere vermeende coven-leden. Aan het eind van de 17e eeuw nam de angst voor heksen onder machtshebbers af door toenemend ongeloof in tovenarij, en kwamen deze massale vervolgingen ten einde.