Uncategorized

Nachtvrijen – Fensterln (Duits) – met mondharp

Fensterln (in onze taal nachtvrijen of kweesten) is onderdeel van hofmakerij dat in Zuid-Duitsland en Oostenrijk – en ook elders – in de historie algemeen voorkwam. Jongemannen zochten heimelijk contact met hun geliefde bij het ouderlijk huis, en probeerden toegang te verkrijgen via haar slaapkamerraam.

johann-felix-knaffl

De mondharp speelde een belangrijke rol bij het nachtvrijen. Vrouwen konden de erotiserende werking van het muziekinstrument niet weerstaan en openden hun slaapkamerraam. De Katholieke kerk verbood in 1856 het bespelen van mondharpen bij slaapkamerramen van jonge vrouwen in het toenmalige keizerrijk Oostenrijk. Dat verbod hield slechts twee jaar stand.

Jaw harping transmitted at SALTO1

Excerpt of my jaw harps performance at Free Fringe Festival Amsterdam edition September 2017

Included in Future Vision Amsterdam (Underground Arts and TV show) on SALTO 1, and the SALTO livestream

salto_logo_rgb freefringeposter-e1457055191862

Scheduled:

Friday 23 December and Saturday 24 December at 23:30 GMT+1 plus repeats (at suprise times)

SALTO 1 UPC Digital channel 32

The show is available to view for a few days after broadcast via the SALTO website http://www.salto.nl/

Also accessible at CHIBBY CHANNEL

future-vision-amsterdam-mondharp

Enter the subversive world of Future Vision Amsterdam. Fay Heady leads you through animation, surreal interludes and chats with artists, celebrities and film-makers, whilst floating through the air on her magic carpet.  

fvalogobuildingsv3

 

 

 

Morsing: Zuid-Indiase mondharp

Morsing, mōōrsing, mursing, moursing, morshingu en mourching zijn namen – samengesteld uit ‘mond’ en ‘hoorn’ – voor de mondharp in Zuid-India. Daar wordt het instrument vooral in Carnatische muziek bespeeld. Carnatische muziek is klassieke muziek waarbij compositie in de vorm van raga’s een belangrijke rol speelt.

Oorsprong
Over haar oorsprong in India circuleren verschillende mythen en verhalen. In India vind men de mondharp vooral in Zuid-India, Rajasthan en ook in Assam. In Rajasthan noemt men het instrument morchang. Daar wordt het gebruikt als percussie-instrument in volksmuziek.

Meesterspeler
De morsing werd eind 70-er jaren – of misschien al eerder – geïntroduceerd in de Carnatische muziek door Vidwan L. Bhimachar. Erkend als meesterspeler op de morsing.

v-l-bhimachar 

Techniek en de kunst van begeleiden
De morsing wordt voornamelijk bespeeld in samenspel met de mridangam (voornaamste percussie-instrument in Carnatische muziekensembles). Het is van belang de ‘lettergrepen’ te beheersen die op de mridangam gespeeld worden. Want deze reciteert men zonder je stembanden te laten klinken tijdens het morsingspel. De vocale vaardigheid om de lettergrepen van de mridangamspeler te reciteren heet konnakol. Konnakol is een ritmische taal die ten grondslag ligt van Karnatische muziek. Terwijl je op de morsing speelt, reciteer je de lettergrepen geluidloos. Het is belangrijk om het ritme van de Mridangam te volgen. De specifieke en veelzijdige klanken van de morsing komen naar voren tijdens bepaalde fases in de muzikale uitvoering van een compositie. Verder wordt de morsing bespeeld als een schaduw van de Mridangam.

Why do most US Americans know the jew’s harp?

Because they are all familiar with the tune Turkey in the Straw. A song dating from early 19th century, played in many variations, often with jew’s harp.

Turkey in de straw, turkey in de hay
Turkey in de straw, turkey in de hay
Roll ‘em up an’ twist ‘em up a high tuc-ka-haw
An’ twist ‘em up a tune called Turkey in the Straw

turkey-in-the-straw-1a turkey-in-the-straw-1 turkey-in-the-straw-2
 turkey-in-the-straw-3 turkey-in-the-straw-4 turkey-in-the-straw-5

turkey-in-the-straw-6 turkey-in-the-straw-7 turkey-in-the-straw-8

Up and to 20th century American culture

  • Turkey in the Straw was Billy the Kid’s favourite song.
  • According to survivors, Turkey in the Straw was among songs played by the band of the RMS Titanic at one point during the sinking on April 14 and April 15, 1912.
  • In 1928, the song was used as the base melody in the famous early Mickey Mouse cartoon Steamboat Willie. The rendering of the tune in the cartoon is noted for being one of the first instances of successful synchronization in animated films.
  • The song was used again in the 1935 cartoon The Band Concert.
  • The melody is quoted in Charles Ives’ Second Symphony.
  • The melody is played by many ice cream trucks.
  • In 1942 Raymond Chandler’s novel The High Window, the protagonist recounts ‘The Good Humor man went by in his little blue and white wagon, playing Turkey in the Straw on his music box’.
  • The instrumental Hoedown from Emerson Lake and Palmer’s album Trilogy quotes the melody.
  • And much more .

De mondharp in voormalige Sovjet-Unie

Onder de Turkse volken van de voormalige Sovjet-Unie heeft de mondharp een zeer oude traditie. Tegenwoordig wordt Mongolië beschouwd als het culturele centrum van de Turkse volken en als één van de plaatsen waar de mondharp haar oorsprong heeft. Traditioneel werd de mondharp specifiek door vrouwen bespeeld.

Tijdens de Stalinistische periode was het bespelen van de mondharp verboden, door het verband met Shamanisme dat eveneens onderdrukt werd, De oudere generatie bracht de traditie van het mondharpspel over aan hun kleinkinderen toen de opleving van ethnische culturen aanving in de 70-er jaren van de 20e eeuw.

Mondharp wordt in de voormalige Sovjetrepublieken vooral gespeeld in Kirgizië, Oezbekistan, Turkmenistan, Kazachstan, Basjkortostan, Chakassië, Altai, Tuva, en Sakha-Jakoetië. Allemaal regio’s met een meerderheid van Turkse volken.

Mondharpspecialist uit Basjkortostan: Robert Zagretdinov (1932 – 2016)

Robert Zagretdinov (Роберт Загретдинов) traditionele én innovatieve mondharpspecialist en zanger uit Basjkortostan, ook Basjkirië genoemd (Башкортостан) gelegen in Oostelijk Europees Rusland en deels in het  zuidelijk Oeralgebergte. Internationaal erkend als mondharpmeester. Buiten de Russische Federatie heeft Robert masterclasses en performances gegeven in Oostenrijk, België, Bulgarije, Nederland (met dank aan Maxim Chapochnikov), Polen, Zwitzerland, Duitsland, Italië, Mongolië, Japan, Noorwegen, en Finland.

Een legende voor de omvang van zijn repertoire, stijl en techniek. Hij vertolkte Bashkir en Tatar volksmuziek op Kubyz (Basjkierse benaming voor mondharp) en accordion, met zang, en improvisatie.

Robert Zagretdinov leerde het bespelen van de Kubyz van zijn moeder die houten modellen bespeelde. Robert leefde en werkte vele jaren als herder in het dorp waar hij opgroeide en daar vond hij o.a. inspiratie om de vogel- en natuurgeluiden te imiteren op de Kubyz. De imitatie van dierlijke klanken is geïntegreerd gebleven in zijn speelstijl. Na een muziekstudie in Ufa, de hoofdstad van Basjkortostan, gaf hij 25 jaar les als accordionleraar. Hij was oprichter van de faculteit voor Kubyz op het conservatorium in Ufa. 

Robert Zagretdinov heeft verschillende mondharpen ontworpen, waaronder bijzonder vernieuwende modellen.

%d0%ba%d1%83%d0%bb%d0%b8%d1%81%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%ba%d1%83%d0%b1%d1%8b%d0%b7

%d0%ba%d1%83%d0%b1%d1%8b%d0%b7-%d0%b7%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%82%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81-%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b6%d0%ba%d1%83%d0%b1%d1%8b%d0%b7-%d0%b7%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%82%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81-%d0%b4%d0%b5

 %d0%ba%d1%83%d0%b1%d1%8b%d0%b7-%d0%b7%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%82%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d1%81-%d1%80%d0%b5%d0%b7%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%be%d1%80%d0%be%d0%bc

 

%d0%ba%d1%83%d0%b1%d1%8b%d0%b7-%d0%b7%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%82%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%ba%d1%83%d0%b1%d1%8b%d0%b7-%d0%b7%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b5%d1%82%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b9

In voorjaar 2016 is Robert Zagretdinov overleden.

Ivan Vandzhurak mondharpmaker in het Karpatisch hoogland

In gesprek met Ivan Vandzhurak uit het dorp Brusturiv in Ivano Frankivsk oblask in het Karpatisch hoogland van Hutsulshchyna in Oekraïne. Ivan Vandzhurak is de man die in 1964 de mondharp bespeelde voor componist Myroslav Skoryk. Deze muziek werd deel van de soundtrack voor de film van regiseur Sergei Parajanov die internationaal naam kreeg als Shadows of Forgotten Ancestors, Gebaseerd op het boek van Mykhailo Kotsiubynsky over tragiek vol folklore in een Hoetsoelendorp in het Karpatisch hoogland van Oekraïne.

Drymba (mondharp) is een oud muziekinstrument onder de Hoetsoelen. De Hoetsoelen zijn bergbewoners in het Karpatische grensgebied tussen Oekraïne en Roemenië. Zij hebben een indrukwekkende volkscultuur: muziek, klederdracht, houtsnijwerk en metaalbewerking. Tegenwoordig wordt de Drymba nog maar weinig bespeeld door Hoetsoelen.

Een gesprek buiten het plot van Shadows of Forgotten Ancestors

ivan-zhuraka

In 1964 speelde ik een melodie voor de componist Myroslav Skoryk in een filmstudio in Kiev, de hoofdstad van Oekraïne. In die studio werd de muziek opgenomen voor de film Shadows of our forgotten ancestors van regiseur Sergei Paradjanov. Alle mondharpmuziek in de film heb ik gespeeld.

Later ging ik werken als bioscooptechnicus hier in Brusturiv en omringende dorpen. Op een bepaald moment verzorgde ik de projectie van Shadows of our forgotten ancestors. De bioscoop was vol publiek. Ik stond op het punt om de filmband te wisselen. Toen hoorde ik mijn mondharp. Ik hoorde mezelf spelen. Ik vergat de filmband te wisselen totdat het publiek begon te schreeuwen.

Vroeger leerde je als kind mondharp spelen. De jeugd ging toen niet naar discotheken. Je verzorgde de schapen of koeien. Om jezelf te vermaken speelde je op je mondharp. Mijn vader had een mondharp voor me gekocht omdat ik gek was op mondharp spelen. Hij had een mondharp voor me gekocht van een oude man, die ze verkocht tijdens het festival van Sint Anna, schutsvrouwe van ons dorp.

Ik bespeelde ook accordeon, maar de mondharp is mijn favoriete instrument.

Is het waar dat de mondharp vroeger meer door vrouwen werd bespeeld?

Inderdaad, de mondharp werd vooral door vrouwen bespeeld. Ik herinner me dat een vrouw ooit onafgebroken mondharp speelde gedurende een huwelijksfeest, in plaats van de violist. Want de ingehuurde violist werd ziek en kwam niet opdagen. Terwijl er meer en meer gasten aankwamen, pakte de vrouw een mondharp en begon te spelen!

Ivan Vandzhurak vertelt nu hoe hij een mondharp maakt.

Je moet een strip metaal perfect rechthoekig maken. Alle hoeken moeten recht worden. Heb je de perfect rechthoekige vorm gemaakt, dan ga je de strip metaal buigen met behulp van een bankschroef. Daar heb je sterke handen voor nodig. Je buigt het metaal naar de gewenste vorm. Met een hamer bewerk je het metaal verder. Nu heb je een andere speciale bankschroef nodig waar je het metaal in vastklemt. Met een vijl maak je een gleuf onderaan de ovale vorm. Dat wordt het bevestigingspunt voor de lamel (tong/snaar). Je hebt een speciale spiraalveer nodig voor de lamel. Niet elke spiraalveer is bruikbaar. Spiraalveer van antieke wandklokken zijn het beste. Spiraalveer van moderne klokken geven geen goed resultaat.

Hoe kom je aan de juiste spiraalveer?

Ik ga bij oude mensen langs die mogelijk nog geschikte klokken hebben.

Ivan Vandzhurak vijlt geduldig verder om de gleuf uit te diepen onderaan de ovale vorm.

Gebruik je geen meethulpmiddelen?

Ik gebruik mijn ogen. En mijn handen hebben ervaring.

Weet je van tevoren welke grondtoon de mondharp krijgt?

Nee, dat is telkens een verrassing.

Ik hamer de lamel vast in de gleuf. De lamel moet exact gecentreerd bevestigd worden tussen de paralle uitlopers van de mondharp en vrij kunnen trillen.

Met een tang buig ik het uiteinde van de lamel om tot een beugeltje.

Je maakt mondharpen om te verkopen?

Ja, vanaf ongeveer het jaar 2007. Daarvoor had ik ander werk waarbij ik veel rondreisde.

Daarvoor bespeelde je mondharpen gemaakt door andere mensen?

Voor de filmmuziek van Myroslav Skoryk in 1964 bespeelde ik een mondharp die ik van iemand gekocht had. Daarna begon ik mijn eigen mondharpen te maken.

Oke. Deze mondharp is bijna gereed. Hij heeft een lage grondtoon. Nog schuren tot hij glanzend is, en klaar.

hoetsoelen-drymba

Karpatische mondharpen te koop

Door onderzoek naar mondharpcultuur in het Karpatisch hoogland van Hutsulshchyna in Oekraïne ben ik in contact gekomen met Ivan Vandzhurak. Deze man (muzikant en mondharpmaker) heeft een veelbetekende, hoewel bescheiden rol gehand in de film Shadows of Forgotten Ancestors (1965) van regiseur Sergei Parajanov over de bijzondere cultuur van de Hoetsoelen. Ivan Vandzhurak speelde namelijk mondharp voor de soundtrack.

Ivan Vandzhurak leeft in het dorp Brusturiv in Ivano Frankivsk oblask. Hij maakt mondharpen op een ambachtelijke traditionele wijze. Het zijn mondharpen met kleine afmetingen en fascinerende klanken waarbij heldere boventonen goed te horen zijn. Buiten Hutsulshchyna zijn deze mondharpen nauwelijks verkrijgbaar. Daar breng ik nu verandering in.

Karpatische mondharpen uit Hutsulshchyna
Lengte: 5,5 cm
Prijs: 20 euro

hoetsoelen-drymba

De Hoetsoelen noemen de mondharp Drymba. Béla Bartók schreef in 1935 over dit instrument in relatie tot de semi-lithurgische feesttradities van de Hoetsoelen in het Oekraïnische grensgebied met Roemenië.

Khomus day 30 november

Jakoetië (Noordoost-Siberië) viert op 30 november een nationale feestdag voor de mondharp: Khomus Day. Er is dan ook geen ander land waar de mondharp zoveel aanzien kent.

khomus-day