Scacciapensieri: van gedachtenvermaker tot gedachtenverdrijver

Scacciapensieri is één van de Italiaanse benamingen voor mondharp. De naam is op schrift overgeleverd door Filippo Bonanni (1638-1725) – priester en museumcurator uit Rome – in zijn boek Gabinetto Armonico als spassa pensiere: gedachtenvermaker. Later kreeg de term betekenis als gedachtenverdrijver.

De Gabinetto Armonico bevat vele gravures van de Vlaamse kunstenaar Arnold van Westerhout (1651-1725), met korte beschrijvingen bij elke illustratie. In dit boek zijn muziekinstrumenten te zien uit het antieke Rome, Europese volksinstrumenten, muzikaal speelgoed, en exotische instrumenten uit Afrika, Turkije, Persië, China, Java, en Amerika. De beschrijvingen waren afkomstig van vele wereldreizigers.

Phons Bakx heeft de term gedachtenverdrijver in de Nederlandse taal geïntroduceerd en hij wijdde er o.a. de volgende bespiegeling aan:

Waarop heeft Bonanni het gebruik van deze metafoor eigenlijk gebaseerd? Misschien het meest op het toenemende aantal markante eenlingen in de Italiaanse steden van de zeventiende en de achttiende eeuw die het instrument enkel voor zichzelf bespeelden en – als karikaturaal beeld hiervan – gedachteloos in hun klankspel opgingen. Mogelijk is een ander motief voor Bonanni’s metafoor te vinden in de observatie dat mondharpklanken dicht bij de hersenen worden gegenereerd. Men bedenke, dat de fluïde inwerking van boventonen op de etherische stoffelijkheid van geest (gedachten) en ziel, beantwoordt aan een visie van alle tijden en van alle culturen. Het maakt tevens de bewering begrijpelijk, dat een speler of luisteraar niet alleen boventonen hoort, maar dat ze tegelijkertijd ook door hem worden ‘gedacht’.

spassa-pensiere

In Sicilië wordt de mondharp ook genoemd: marranzanu, mariolu en ngannalarrùni. Het instrument wordt daar gebruikt om canzuna-liederen en tarantella-dansen te begeleiden.

Strada di Agrigento – 1938 Poem by Salvatore Quasimodo

There a wind remains that I recall afire
within the manes of horses as they slanted
their way across the planes, a wind that chafes
the sandstone and erodes the very hearts
of derelict caryatids cast down
Onto the grass. Soul of antiquity
Gone gray with age and rage, turn back and lean
into that wind, breathe of the delicate moss
clothing those giants tumbled out of heaven.
How lonely what is left to you must be!
And worse: to break your heart to hear once more
that sound resound and dwindle out to sea
where Hesperus already streaks the dawn:
a sad jew’s-harp reverberating through
the throat of that lone cartman as he slowly
ascends his moon-cleansed hill again through dark
murmurings of the Moorish olive trees.

Translated by A.Z. Foreman

Mondharpmakers wereldwijde verspreiding

mondharpmakers-wereldwijde-verspreiding

Vierundzwanzigsteljahrsschrift der Internationalen Maultrommelvirtuosengenossenschaft

Een mondvol letters voor de Duitstalige absurdistische titel van het Amerikaanse mondharptijdschrift: Vierundzwanzigsteljahrsschrift der Internationalen Maultrommelvirtuosengenossenschaft. Afgekort VIM. VIM was een serieus tijdschrift over wereldwijd mondharponderzoek en verscheen 11x in de periode 1982 – 2002. Frederick Crane (1927 – 2011), muziekprofessor en mondharpspecialist uit Iowa, was redacteur, schreef de meeste artikelen en was verantwoordelijk voor de uitgaven. Gastbijdragen werden opgenomen van mondharpkenners zoals Mike Seeger, Lindsay Porteous, Anton Bruhin, Tran Quang Hai, Phons Bakx, John Wright, Spiridon Shishigin en anderen. 

vierundzwanzigsteljahrsschrift-der-internationalen-maultrommelvirtuosengenossenschaft

 VIM was het eerste tijdschrift volledig gericht op de wereld van de mondharp, het muziekinstrument dat aanzienlijk veracht is in de muziekliteratuur ten gunste van instrumenten zoals de piano, fluit, en gitaar. Elke uitgave van VIM bevatte minstens één mondharpartikel met een Amerikaans of Canadees onderwerp en vele trivia. De artikelen varieerden van subliem tot absurd.

 

Al Bernard & Ernest Hare – I’m a Demon On My Old Jew’s Harp

American vaudeville and minstrel singers, odd and a curious listen

I’m a Demon On My Old Jew’s Harp

Brunswick Records: New York sessions January 1923
Format: Shellac, 10″, 78 RPM

Al Bernard And Ernest Hare - Lindy Lou / I'm A Demon On My Old Jew's Harp (Shellac) at Discogs:

Who in the world is that, who in the world is that moaning on that old jew’s harp
Who do you think it is, who do you think it is, rambling on this moon lit lawn

 Al Bernard from New Orleans was one of the first white singers to record blues songs. W. C. Handy credited Bernard for a number of his songs, notably “St. Louis Blues”.

 

Angus Lawrie: Schotse mondharpmuziek uit de 50-er jaren van de 20ste eeuw

Geboren en getogen in Oban, aan de westkust van Schotland. Angus Lawrie (1892-1971) was de eerste bandleider en één van de oprichters van de Oban Pipe Band in de 20-er jaren van de vorige eeuw. Hij was een bekende doedelzakspeler én mondharpspeler.

Afbeeldingsresultaat voor oban Angus Lawrie

51 TRADITIONELE SCHOTSE DANSMELODIEËN OP MONDHARP

In 1953 en 1958 maakte de Schotse folklorist Calum Iain Maclean een aantal opnames van Angus Lawrie’s mondharpspel. Het zijn dansmelodieën in de vorm van marsen, strathspeys en reels. Dat werk is gedigitaliseerd en geconserveerd op de website Tobar an Dualchais in de collectie van de School of Scottish Studies: