Mondtrom oudere naam dan mondharp in Nederlandstalige publicaties

De term mondtrom werd vanaf de 18e eeuw gebruikt als synoniem voor mondharp, dat blijkt uit geschriften uit die tijdperken.

De oudste publicatie waarin de term mondtrom voorkomt, en die ik kan vinden, dateert uit 1798:
Levensgeschiedenis der graavin van Lichtenau, eener beroemde dame aan het Pruissische hof, 
W. Wynands.
Dat betekent dat de term mondtrom eerder gebruikt werd in de schrijftaal dan het woord mondharp. Want de oudste vermelding van mondharp is deze:
Handwoordenboek voor de spelling der Hollandsche taal, Petrus Weiland 1812.

Dat zegt uiteraard niets over welke term eerder voorkwam in de spreektaal. Ook zijn er oudere benamingen bekend, want de mondharp kwam al veel eerder voor in Nederland.

Mondversterkte lamellofonen in Papoea-Nieuw-Guinea

De meeste mondversterkte lamellofonen, oftewel mondharpen in Papoea-Nieuw-Guinea zijn gemaakt van een strook bamboe met een uitgesneden tong die vibreert door een trekkoord, of door de aanslag met de hand. De mond dient als klankkast. De mondharpspeler simuleert door articulatie woorden in een ritmische cadans, en de ervaren speler vertelt daarmee verhalen. Toegankelijke opnames op audio en film zijn zeer beperkt. Men geloofde dat de klanken erotische passie bij vrouwen opwekte. Onderzoekers beweren dat onder de vele Papua-stammen van Nieuw-Guinea het zelden voorkomt dat vrouwen op de mondharp spelen. Ik ken voorbeelden die dat weerleggen.

lunggik-lungger-pikon-from-west-papua huli-papouasie-nouvelle-guinee menabepf-on-a-oblong-bamboo-jews-harp-striking-it-by-his-fist

Nieuw-Guinea wordt bewoond door bijna duizend verschillende stammen en er wordt bijna een even groot aantal verschillende talen gesproken, die in twee taalgroepen worden onderverdeeld, een onderling zeer verscheiden groep Papoeatalen en de Austronesische talen. Men kent daar dan ook een veelheid aan namen voor de mondharp.

Beperkte namenlijst

  • Susap: algemene term voor mondharp in Pidgin (‘Esperanto’-achtige taal).
  • Luna: bamboe mondharp (Duna-tribe).
  • Luna khao: metalen mondharp geintroduceerd door kolonisten vanaf de 19e eeuw  (Duna-tribe).
  • Hiriyula: bamboe mondharp, één uiteinde met touw omwikkeld (Huli-tribe in het Zuidelijk Hoogland).
  • Uluna: bamboe mondharp (Bosavi-tribe in het Zuidelijk Hoogland).
  • Yulambe: bamboe mondharp één uiteinde met touw omwikkeld (Zuidelijk Hoogland).
  • Tambagle: bamboe mondharp (Chimbu Provincie).
  • Tapalle: bamboe mondharp (Simbu-tribe in het Simbo/Jiwaka-grensgebied)
  • Pupuaha: bamboe mondharp, alleen door jongemannen bespeeld (Oro Provincie).
  • Agöb darombi, ook Dárombi: bamboe mondharp met tong van 18 tot 30 cm lengte. Rond 1970 nog steeds een favoriet instrument van vrijgezellen. 
  • Bingkong: vervaardigd uit de grassoort Miscanthus floridulus (Eipo-tribe in het centraal bergland)
  • Pikkon; origineel vervaardigd van bamboe, tegenwoordig vooral van metaal (Dani-tribe in de Baliem Vallei).
  • Tálaam: bamboe mondharp met een lengte tot circa 40 cm, waarbij de snaar – als bijwerking – voortdurend ratelgeluiden voortbrengt (Oksapmin-tribe in het Westerlijk Hoogland)

 Vele andere namen voor de mondharp komen voor in Papoea-Nieuw-Guinea.

papua-susap luna-being-played-by-sane-noma susap-speler papua-susap-spelers

Opnames

De “Tapalle” Simbu mondharp bespeeld door Pauline, een jonge vrouw uit het  Simbu/Jiwaka-grensgebied
Latmul-vrouwen spelen mondharp en een indruk van hun huiselijk leven in het gebied Midden-Sepik
Eipo Papua-jongen en Eipo-initiator bespelen mondharpen

 

 

Mondharpenverspreiding van Oost naar West

In theorie kan de mondharp onafhankelijk ontstaan en ontwikkeld zijn in Europa. Maar dat is onwaarschijnlijk. De mondharp deed namelijk volledig ontwikkeld haar intrede in Europa. Dat betekent dat de mondharp van Oost naar West verspreid werd.  En wel via handels- en migratieroutes in de 13e of op zijn vroegst in de 12e eeuw. Oudere archeologische vondsten in Europa zijn omstreden. De – tot nu toe bekend – oudste Europese weergave van een mondharp en benoeming in geschreven bronnen dateren uit de 13e eeuw.

Mondharpen uit de Bronstijd

In het voorjaar van 2015 reisde Gjermund Kolltveit – muzikant, ethnomusicoloog en muziekarcheoloog uit Noorwegen – voor een onderzoeksproject omtrent oudste Mongoolse en Chinese mondharpen naar Binnen-Mongolië in het noorden van China. In het Liaoning Provinciaal Museum te Shenyang zag hij twee mondharpen – in goede staat – uit de Bronstijd. De mondharpen waren gemaakt van bot. Meer dan 3000, misschien zelfs meer dan 4000 jaar oud. Het museum dateert de mondharpen uit de periode van 2146 tot 1029 jaar voor onze jaartelling. Het gaat om de oudste mondharpen tot nu toe ooit gevonden. Gjermund Kolltveit was op de hoogte gebracht van deze zeldzame vondsten door professor Fang Jianjun, van het Tianjin conservatorium.

Mongoolse archeologische vondst

In 1989 werd in Noord-Mongolië een rotsgraf ontdekt in het berggebied bij Altanbulag. Eén van de gevonden objecten was een mondharp gemaakt van bot. De mondharp is gedateerd uit de 3e tot 1e eeuw voor onze jaartelling, en schijnt in goede staat te zijn. Afmetingen: lengte 12,5 cm, 1,4 cm breed, en 2 mm dik. 

ancient-mongolian-jaw-harp

Aan beide zijden van de mondharp hoort een koord bevestigd te zijn: met één hand hou je de harp vast aan het koord (voor rechtshandigen: linkerhand), met de andere hand trek je aan een koord recht in de lengterichting van de harp. Zo breng je de snaar (lamel, tong) in trilling.

Je plaats dit type harp op je lippen om de snaar te laten resoneren in je mond.

De mondharp is deel van een zeer oude Mongoolse muzikale cultuur. En makkelijk mee te nemen door mensen met een nomadische leefstijf.

Oudste voorkomen van het woord ‘mondharp’ in geschriften

Wanneer en in welke Nederlandse publicatie werd de term ‘mondharp’ voor het eerst genoemd?

De oudste publicatie die ik tot op heden ontdekt heb:

1812 – Handwoordenboek voor de spelling der Hollandsche taal – Petrus Weiland

Prof. dr. Nicoline van der Sijs, hoogleraar Historische taalkunde Nederlands verbonden aan de Radboud Universiteit, en publicist over de geschiedenis van het Nederlands en de etymologie van de Nederlandse woordenschat, bevestigt: ‘vooralsnog is geen oudere datering te vinden.’

 Het woord ‘mondharp’ is een relatief jong woord in de Nederlandse taal voor dit oud muziekinstrument.
Andere en (oudere) Nederlandse termen voor mondharp zijn met name: tromp, trompe, troemp, mondtrompet, mondtrom, mondtrommel, muyltromp, moeltromp.

Nachtvrijen – Fensterln (Duits) – met mondharp

Fensterln (in onze taal nachtvrijen of kweesten) is onderdeel van hofmakerij dat in Zuid-Duitsland en Oostenrijk – en ook elders – in de historie algemeen voorkwam. Jongemannen zochten heimelijk contact met hun geliefde bij het ouderlijk huis, en probeerden toegang te verkrijgen via haar slaapkamerraam.

johann-felix-knaffl

De mondharp speelde een belangrijke rol bij het nachtvrijen. Vrouwen konden de erotiserende werking van het muziekinstrument niet weerstaan en openden hun slaapkamerraam. De Katholieke kerk verbood in 1856 het bespelen van mondharpen bij slaapkamerramen van jonge vrouwen in het toenmalige keizerrijk Oostenrijk. Dat verbod hield slechts twee jaar stand.

Jaw harping transmitted at SALTO1

Excerpt of my jaw harps performance at Free Fringe Festival Amsterdam edition September 2017

Included in Future Vision Amsterdam (Underground Arts and TV show) on SALTO 1, and the SALTO livestream

salto_logo_rgb freefringeposter-e1457055191862

Scheduled:

Friday 23 December and Saturday 24 December at 23:30 GMT+1 plus repeats (at suprise times)

SALTO 1 UPC Digital channel 32

The show is available to view for a few days after broadcast via the SALTO website http://www.salto.nl/

Also accessible at CHIBBY CHANNEL

future-vision-amsterdam-mondharp

Enter the subversive world of Future Vision Amsterdam. Fay Heady leads you through animation, surreal interludes and chats with artists, celebrities and film-makers, whilst floating through the air on her magic carpet.  

fvalogobuildingsv3

 

 

 

Morsing: Zuid-Indiase mondharp

Morsing, mōōrsing, mursing, moursing, morshingu en mourching zijn namen – samengesteld uit ‘mond’ en ‘hoorn’ – voor de mondharp in Zuid-India. Daar wordt het instrument vooral in Carnatische muziek bespeeld. Carnatische muziek is klassieke muziek waarbij compositie in de vorm van raga’s een belangrijke rol speelt.

Oorsprong
Over haar oorsprong in India circuleren verschillende mythen en verhalen. In India vind men de mondharp vooral in Zuid-India, Rajasthan en ook in Assam. In Rajasthan noemt men het instrument morchang. Daar wordt het gebruikt als percussie-instrument in volksmuziek.

Meesterspeler
De morsing werd eind 70-er jaren – of misschien al eerder – geïntroduceerd in de Carnatische muziek door Vidwan L. Bhimachar. Erkend als meesterspeler op de morsing.

v-l-bhimachar 

Techniek en de kunst van begeleiden
De morsing wordt voornamelijk bespeeld in samenspel met de mridangam (voornaamste percussie-instrument in Carnatische muziekensembles). Het is van belang de ‘lettergrepen’ te beheersen die op de mridangam gespeeld worden. Want deze reciteert men zonder je stembanden te laten klinken tijdens het morsingspel. De vocale vaardigheid om de lettergrepen van de mridangamspeler te reciteren heet konnakol. Konnakol is een ritmische taal die ten grondslag ligt van Karnatische muziek. Terwijl je op de morsing speelt, reciteer je de lettergrepen geluidloos. Het is belangrijk om het ritme van de Mridangam te volgen. De specifieke en veelzijdige klanken van de morsing komen naar voren tijdens bepaalde fases in de muzikale uitvoering van een compositie. Verder wordt de morsing bespeeld als een schaduw van de Mridangam.

Why do most US Americans know the jew’s harp?

Because they are all familiar with the tune Turkey in the Straw. A song dating from early 19th century, played in many variations, often with jew’s harp.

Turkey in de straw, turkey in de hay
Turkey in de straw, turkey in de hay
Roll ‘em up an’ twist ‘em up a high tuc-ka-haw
An’ twist ‘em up a tune called Turkey in the Straw

turkey-in-the-straw-1a turkey-in-the-straw-1 turkey-in-the-straw-2
 turkey-in-the-straw-3 turkey-in-the-straw-4 turkey-in-the-straw-5

turkey-in-the-straw-6 turkey-in-the-straw-7 turkey-in-the-straw-8

Up and to 20th century American culture

  • Turkey in the Straw was Billy the Kid’s favourite song.
  • According to survivors, Turkey in the Straw was among songs played by the band of the RMS Titanic at one point during the sinking on April 14 and April 15, 1912.
  • In 1928, the song was used as the base melody in the famous early Mickey Mouse cartoon Steamboat Willie. The rendering of the tune in the cartoon is noted for being one of the first instances of successful synchronization in animated films.
  • The song was used again in the 1935 cartoon The Band Concert.
  • The melody is quoted in Charles Ives’ Second Symphony.
  • The melody is played by many ice cream trucks.
  • In 1942 Raymond Chandler’s novel The High Window, the protagonist recounts ‘The Good Humor man went by in his little blue and white wagon, playing Turkey in the Straw on his music box’.
  • The instrumental Hoedown from Emerson Lake and Palmer’s album Trilogy quotes the melody.
  • And much more .