Ger Groothedde – ruim een halve eeuw mondharpen

“… was eind zestiger jaren absoluut de pionier als mondharpmaker in Nederland. Geïnspireerd door (mor)čang-spelers (mondharpisten) uit Afghanistan en Pakistan, begon hij zelf met het smeedwerk, want de mondharpen hier verkrijgbaar gingen snel stuk. Hij heeft er niet veel gemaakt, maar ze waren allemaal van heel goede tot excellente kwaliteit. Tegenwoordig maakt hij geen mondharpen meer omdat het werk te intensief voor hem is. Hoe dan ook, het is een van mijn wensen om ooit een Groothedde-mondharp te bemachtigen voor mijn concert-collectie.” Bron: Phons Bakx.

In gesprek met …

Ger Groothedde

In februari 2017 sprak ik met Ger Groothedde (1942), mondharpenmaker, legendarisch in selecte kring, én beeldend kunstenaar. Het contact had ik gelegd via een goede vriendin van hem, Marjolijn Bos, “Hij heeft prachtige mondharpen zelf gemaakt, elk in een andere toonhoogte. Een echte ambachtsman.” Beiden actief in Werkgroep Cultuur | Archipel & Willemspark in Den Haag.

Door René Paes

ger_groothedde_23

Tekeningen, schilderijen en gesmede harpjes
Dagelijks werkt Ger nog steeds aan zijn tekeningen en schilderijen. Van beroep kunstschilder. Ger is een serieus man met vlagen humor. Hij woont het grootste deel van zijn leven in Den Haag. Ger is ook nog steeds actief als mondharpspeler en hij bespeelt enkel zijn eigen gesmede harpjes.

Lyrisch-abstract met natuurelementen
Het schilderwerk van Ger Groothedde noemt hij zelf lyrisch-abstract. Hij werkt voornamelijk op klein formaat, met acryl, pen, waterverf, en potlood. Meestal op papier. Vaak gebruikt hij elementen uit de natuur, lucht, landschappen, diervormen of menselijke figuren. Wat dit laatste betreft soms met vervreemdend effect. In 1989 ontving Ger de Jacob Hartog-prijs, getuigenis van bijzondere artistieke prestaties. Over deze prijs was hij al snel relativerend.

Zonder leermeester
In de jaren zestig of wellicht eind vijftiger jaren maakte Ger voor het eerst kennis met mondharpen. Hij zag ze in de etalage van een muziekwinkel in Amsterdam (zijn geboorteplaats). De winkeleigenaar had een partij vooroorlogse mondharpen, die toen verkocht werden voor 25 cent per stuk. In die tijd was echt niks bekend over mondharpen en al met al (her)kende vrijwel niemand deze muziekinstrumenten. Ger hoorde de mondharp voor het eerst halverwege de jaren zestig in muziekstukken via het radioprogramma Van Heinde en Verre, waarin muziekculturen en instrumenten uit de hele wereld aan bod kwamen. Via die radio-uitzendingen raakte Ger geïnspireerd door mondharpspelers uit Noorwegen, Ierland, tot aan Kirgistan. In zijn jongvolwassen jaren maakte Ger reizen naar Joegoslavië, Bulgarije, Turkije, India, Afghanistan tot in Iran. In India en Pakistan kocht hij mondharpen van marktventers. Terug in Den Haag begon hij zijn eigen mondharpen te smeden, met hele eenvoudige hulpmiddelen, en zonder leermeester. Eigenlijk heeft hij alles wat hij geleerd heeft, ontwikkeld door zelf te experimenteren. Het maken van een mondharp vergde veel tijd en inspanning.

Ger Groothedde met mondharp 1

Ooit had hij een mondharp gemaakt voor Karel Korfker (vriend en collega-beeldend kunstenaar). En Ger had Phons Bakx (onbetwiste mondharpspecialist) in zijn jonge jaren in zekere mate ook enthousiast gemaakt voor het instrument, via Karel Korfker. Ger heeft nog steeds gereedschap waarmee hij zijn mondharpen repareert. Maar hij maakt geen nieuwe harpen meer. “Dus verwacht niet dat je een door mij gemaakte mondharp kunt bemachtigen.”

Karel Korfker met Groothedde-mondharp aan halsketting 1968
Karel Korfker met Groothedde-mondharp aan halsketting, 1968

De gedachtenverdrijver Phons Bakx
Illustratie van Karel Korfker gebaseerd op Groothedde-mondharp

Beste mondharpen van West-Europa in zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw

Voor zijn broer Niek had Ger ook een mondharp gemaakt. “Mondharpen maak ik verder voor niemand meer, maar als je wilt dan leer ik je in mijn werkplaats hoe je er zelf een kan maken.” Ger kende John Wright (mondharppionier van ongeveer zelfde leeftijd), wist niet dat John al overleden was. 

De Wandelende Tak
Begin jaren negentig werden mondharpmuziekstukken uitgezonden van Ger samen met zijn broer Niek in een uitzending van VPRO’s radioprogramma De Wandelende Tak. Dat waren geluidsopnames opgenomen door Phons Bakx. 

Internet, email en opleving mondharpeninteresse
Hij is via het internet goed op de hoogte wat er zo gebeurt op het gebied van mondharpactiviteiten, en ziet zo nu en dan een opleving in interesse. Het mondharpspel van de Jakoetische vrouwen met hun indrukwekkende kleding zegt hem niet zoveel. Herhaaldelijk spreekt hij zijn belangstelling uit voor de Russische hedendaagse mondharpmakers. Emailen daar doet hij niet aan. Want digitale communicatie daar wil hij niet door opgeslokt worden. ‘Voor je het in de gaten hebt, ben je zo drie uur per dag daarmee bezig.” Met de interesse-opleving in mondharpen ziet hij ook samenhang met de belangstelling voor new age. Zo speelt hij samen met een vriendin die klankcirkels organiseert, waarbij ook stemexpressie aan bod komt
.

Ger Groothedde 3

Andere instrumenten
Ger bespeelt ook andere instrumenten zoals Joegoslavische en Bulgaarse varianten op de doedelzak. Hij bespeelt ook fluiten. En didgeridoo, die maakt hij zelf uit PVC-buizen. Hij houdt van oerklanken. Boventoon zingen, daar heeft hij eveneens vaardigheid in ontwikkeld. Verre reizen maken, dat doet hij allang niet meer. Hoewel hij zichzelf eigenlijk niet als stadsmens ziet, is Den Haag zijn thuisstad waar hij zijn goede kennissen, vrienden en kunstkring heeft.

Haagse Kunstkring
Ger Groothedde maakt deel uit van de Haagse Kunstkring, met een rijke historie. De Haagse Kunstkring is een vereniging in Den Haag voor en van kunstenaars en kunstliefhebbers. Onder de leden zijn beeldende kunstenaars, architecten, schrijvers, voordrachtskunstenaars, fotografen, musici en vormgevers. Zo organiseerde Jan Toorop voor de Haagse Kunstkring eind negentiende eeuw de eerste tentoonstelling van werk van Vincent van Gogh, controversiële kunst van een toen nog onbekend kunstenaar. In 1923 hielden Dadaïsten, waaronder Kurt Schwitters en Theo van Doesburg, in de Haagse Kunstkring de eerste bijeenkomst van de Dada-tournee door Nederland. 

Pulchri Studio
Ger Groothedde is ook verbonden aan het Haagse schilderkunstig genootschap Pulchri Studio. Dit genootschap kent eveneens een rijke historie. Opgericht door kunstschilder Lambertus Hardenberg. Pulchri Studio organiseert nog steeds regelmatig exposities van werk van leden en kunstenaars uit binnen- en buitenland. In de laatste decennia zijn ook beeldhouwkunst, grafiek, fotografie en nieuwe media belangrijk bij Pulchri Studio.

El Trompe Mapuche

De Mapuche zijn de inheemse bevolking van Centraal- en Zuid-Chili en Zuid-Argentinië. Aannemelijk is dat de Mapuche in contact kwamen met de mondharp via Spaanse kolonisten vanaf de 16e eeuw. De benaming ‘Trompe’ voor mondharp wijst ook op Spaanse introductie. Geschreven bronnen tonen aan dat Duitse kolonisten de mondharp (verder) geïntroduceerd hebben onder de Mapuche vanaf halverwege de negentiende eeuw.

De mondharp heeft bij de Mapuche een plek als solistisch muziekinstrument voor vermaak, en als instrument om te bekoren. Over de religieus-ceremoniële betekenis van de mondharp geven bronnen verdeelde beelden.

De Paupawiñ is een voorouderlijk vrijwel vergeten muziekinstrument van de Mapuche dat overeenkomsten vertoont met de mondharp: een muzikale mondboog waarbij de snaar wordt aangeslagen en de mond de klanken resoneert.

De mondharp werd tot zo’n 30 jaar terug algemeen bespeeld door de Mapuche. Daarna volgde geleidelijke afname, als gevolg van de toenemende invloed van massamedia als krachtige factor van verandering.

Presentatie El Trompe Machuche

Grootste vondst laat-veertiende eeuwse mondharpen

Vindplaats: Amersfoort, De Hof
Jaar: 1991
Datering: 14e eeuw
Standplaats: Centrum voor Archeologie Amersfoort

Via de Noorse muziekarcheoloog Gjermund Kolltveit, Harm Linsen, collectiebeheerder van het Research Center for Material Culture (Tropenmuseum, Afrika Museum en Museum Volkenkunde), én Annemies Tamboer, muziekarcheoloog uit Driebergen-Zeist, kwam ik op het spoor van een unieke collectie historische mondharpen. Deze mondharpen zijn tentoongesteld tussen vele archeologische vondsten in het Centrum voor Archeologie Amersfoort. Dit centrum bevindt zich op exact 3 km van de plek waar ik dagelijks werk. Afgelopen woensdag bezocht ik het centrum en werd vriendelijk ontvangen door een van de archeologiemedewerkers, Evelyn Scheepsma. Zij liet me de mondharpencollectie zien – weliswaar vanachter het vitrineglas. En ze voorzag me van interessante informatie. Ook heb ik enkele – niet zo duidelijke – foto’s van de mondharpen gemaakt.

Opgravingen van een veertiende eeuwse markt in Amersfoort
Voor archeologen waren de opgravingen van De Hof in Amersfoort een uitzonderlijke gelegenheid. Een middeleeuws marktplein kon worden blootgelegd. Onder de bestrating vond men veel afval van de markt en de omliggende horeca, waaronder kannen, schoenen, speelgoed én ook mondharpen.

Oudst dateerbare mondharpen in Noordwest-Europa
In de drenkplaats vond men acht metalen beugeltjes. De archeologen herkenden dat het mondharpen waren. De eerste archeologische mondharpenvondst in Amersfoort. Nergens anders in Noordwest-Europa is zo’n hoeveelheid mondharpen uit dezelfde historische periode gevonden. En wel uit de laat-veertiende eeuw. Daarmee behoort deze bijzondere vondst -samen met enkele vondsten elders – tot de oudst dateerbare mondharpen in Noordwest-Europa.

Archeologisch Centrum Amersfoort mondharp 2

Goed bewaard
De meeste van de Amersfoortse mondharpen zijn goed bewaard gebleven door de afsluiting van zuurstof en de vochtigheid in de bodem. Één mondharp heeft zelfs nog steeds een lamel (snaar). Dat deel van de mondharp is vrijwel altijd verdwenen bij archeologische vondsten. Bij de Amersfoortse exemplaren zijn twee typen te onderscheiden. Vijf mondharpen hebben een kleine driehoekig gevormde beugel met een nogal rechte bovenzijde. De andere drie mondharpen hebben een ovale vorm. Mondharpen met een driehoekig gevormde beugel zijn vrijwel allemaal veertiende eeuws. Mondharpen met ovale beugel komen voor in de veertiende, vijftiende en zestiende eeuw.

Archeologisch Centrum Amersfoort mondharp 3

Merktekens
Zes van de acht exemplaren hebben elk verschillende ingeslagen merktekens op de rug van de beugel. Deze merktekens hadden de functie van kwaliteitswaarborg en handelskenmerk. Een verplicht huismerk of persoonlijk meesterteken voor smeden om mee te dingen in de markt en verantwoordelijkheid te hebben voor het eigen product.

Opgedolven naar de tegenwoordige tijd
Tot in de vijftiger jaren van de twintigste eeuw wisten de meeste archeologen niet eens wat mondharpen waren. De vondsten werden verward met kistbeugeltjes, gespen en wat al niet meer. Amateurarcheologen gissen nog steeds herhaaldelijk naar wat ze in handen hebben bij de vondst van een mondharp. Met de opkomst van het industriële tijdperk in de negentiende eeuw raakten mondharpen namelijk in de vergetelheid. Muziekinstrumenten uit een pastoraal en agrarisch verleden. Opgedolven naar de tegenwoordige tijd.