De prehistorie van rockmuziek

De Rolling Stones worden wel beschouwd als een soort pioniers en godfathers van de rockmuziek, hoewel zij zich ontwikkelden met het naspelen van covers van oudere 20ste eeuwse muzikale fenomenen zoals Robert Johnson, Muddy Waters, Buddy Holly en anderen. Typerend was het gebruik van elektrisch versterkte gitaren en drumsets. Rockmuziek is echter veel ouder en gaat terug tot de prehistorie.

Veel onderzoek over Stonehenge is gericht op de verplaatsing van de enorme stenen naar Salisbury Plain en de astronomische betekenis van het monument. Recent onderzoek (Jon Wozencroft en Paul Devereux) suggereert dat de stenen van Stonehenge uitgekozen waren vanwege hun akoestische eigenschappen. Experimenten met het aanslaan van deze stenen levert bijzondere klanken op. En elke steen heeft zo zijn specifieke klank. Rupert Till, expert op het gebied van akoestische archaeologie, beweert dat Stonehenge een bijzondere akoestiek heeft met overlappende echoes. Hij vermoedt dat luisteraars naar muziek in de stenencircel in een trance konden raken. In het dorp Maenclochog (etymologische oorsprong: steenbellen of steenruis) in Wales werd tot in de 17e eeuw dezelfde steensoort (arduin) gebruikt voor kerkklokken.

Ringing stones, ringing rocks en lithofonen, zo refereert men naar muzikale stenen. Zij komen voor in vele culturen en bieden een bijzondere speel- en luisterervaring. Onder andere de grootte, samenstelling en vorm van de steen bepalen de klank.

Ethiopische lithophone

Verkenning van de klankenwereld uit de prehistorie staat nog in de kinderschoenen. De functionele eigenschappen bij ontspanning, rituelen en heling lijken vrijwel tijdloos te zijn.

Één snaar meer dan genoeg

De mondboog wordt bespeeld met één uiteinde aan de zijde van de hoek van de mond en de boventonen worden gemodelleerd met de mond. Een van de oudste muziekinstrumenten. Het bespelen heeft overeenkomsten met het mondharpspel.

In Europa is het voorkomen van de mondboog als muziekinstrument of klankopwekker bekend vanaf 13000 tot 15000 jaar geleden. Dat is aangetoond in een grottekening in Les Trois-Frères, in Ariège, Frankrijk. De tekening laat een gehoornde man zien te midden van dieren, terwijl hij een mondboog bespeeld. Het tafereel suggereert een vorm van jachtmagie of religieus ritueel van onze verre voorouders.

 

bisonreindeermanflute

Het is onmogelijk om met zekerheid te zeggen dat de muzikale mondboog afgeleid is van de jachtboog. De ontwikkeling van een drumset kunnen we ook niet afleiden uit de uitvinding en toepassing van potten en pannen of omgekeerd.

In Afrika, Zuid-Amerika en in de Noord-Amerikaanse Appalachen zijn nog steeds ware muzikale meesters vaardig op de mondboog, en wellicht ook elders.

Ooit dacht ik 4, 6 of 12 snaren met een uitgebalanceerde hals, verfijnde stemmechanieken en een klankkast nodig te hebben om goed muziek te bespelen. En dan ook nog een instrument van een gerenomeerde maker. Echter, één snaar zonder hals, een buigzame tak, en je mond als klankkast is meer dan genoeg.

Sprekende mondharpen ~ taal coderen met mondharp

In 1964 – toen het aantal mensen in Nederland die bekend waren met mondharpen ongeveer op één vinger te tellen was – bracht de Fransman Jacques Lemoine een aantal weken door in Noord-West Laos in de provincie Saiyabouri. Elders in Laos bestookten Amerikaanse bommenjagers onophoudelijk het land in opdracht van de CIA en zonder toestemming van het Amerikaanse parlement.

Met een bandrecorder maakte Jacques Lemoine muziekopnames van de Hmong. De Hmong is een groep stammen die leven in de bergen van Zuid-China, Laos, Vietnam en Thailand. Op een middag zette hij zijn bandrecorder met microfoon aan precies op het moment toen twee Hmong begonnen te praten via hun mondharpen. Dit gesprek is gedocumenteerd in het online geluidsarchief van Centre de recherche en ethnomusicologie in Musée de l’Homme te Parijs.

De mondharpen op Jacques Lemoine´s opname worden niet tegelijk bespeeld, maar afwisselend als in een gespreksdialoog. De spelers wisselen boodschappen uit, zij coderen woorden met hun mondharpen. Om de gesproken woorden over te brengen met de mondharp, volgen de spelers in hun gedachten de woorden die ze willen uiten en imiteren ze de articulatie op de mondharp.

Beluister hier deze opname. 

Veel kennis van Jacques Lemoine over de Hmong is Franstalig gepubliceerd in boeken en artikelen. Echter zijn veldopnames met Hmong-muziek zijn nooit op geluidsdragers in de openbaarheid gebracht.

Plingplongen en murmelen op mondharp en zoemschijf

Donderdag. Met de jaarafsluiting op basisschool Kon-tiki in Amersfoort zinderde, ronkte en zoemde het vol speelse resonantie. Meer dan 80 kinderen maakten kennis met plingplongen en murmelen op mondharp en zoemschijf. Vooral de zoemschijven, die ik de kinderen met wat voorwerk zelf in elkaar liet knutselen gaven veel enthousiasme. Met als ultiem moment de flinke snelheid van de ronddraaiende schijf die wisselende zoemgeluiden voortbrengt.