Scacciapensieri: van gedachtenvermaker tot gedachtenverdrijver

Scacciapensieri is één van de Italiaanse benamingen voor mondharp. De naam is op schrift overgeleverd door Filippo Bonanni (1638-1725) – priester en museumcurator uit Rome – in zijn boek Gabinetto Armonico als spassa pensiere: gedachtenvermaker. Later kreeg de term betekenis als gedachtenverdrijver.

De Gabinetto Armonico bevat vele gravures van de Vlaamse kunstenaar Arnold van Westerhout (1651-1725), met korte beschrijvingen bij elke illustratie. In dit boek zijn muziekinstrumenten te zien uit het antieke Rome, Europese volksinstrumenten, muzikaal speelgoed, en exotische instrumenten uit Afrika, Turkije, Persië, China, Java, en Amerika. De beschrijvingen waren afkomstig van vele wereldreizigers.

Phons Bakx heeft de term gedachtenverdrijver in de Nederlandse taal geïntroduceerd en hij wijdde er o.a. de volgende bespiegeling aan:

Waarop heeft Bonanni het gebruik van deze metafoor eigenlijk gebaseerd? Misschien het meest op het toenemende aantal markante eenlingen in de Italiaanse steden van de zeventiende en de achttiende eeuw die het instrument enkel voor zichzelf bespeelden en – als karikaturaal beeld hiervan – gedachteloos in hun klankspel opgingen. Mogelijk is een ander motief voor Bonanni’s metafoor te vinden in de observatie dat mondharpklanken dicht bij de hersenen worden gegenereerd. Men bedenke, dat de fluïde inwerking van boventonen op de etherische stoffelijkheid van geest (gedachten) en ziel, beantwoordt aan een visie van alle tijden en van alle culturen. Het maakt tevens de bewering begrijpelijk, dat een speler of luisteraar niet alleen boventonen hoort, maar dat ze tegelijkertijd ook door hem worden ‘gedacht’.

spassa-pensiere

In Sicilië wordt de mondharp ook genoemd: marranzanu, mariolu en ngannalarrùni. Het instrument wordt daar gebruikt om canzuna-liederen en tarantella-dansen te begeleiden.