Grootste vondst laat-veertiende eeuwse mondharpen

Vindplaats: Amersfoort, De Hof
Jaar: 1991
Datering: 14e eeuw
Standplaats: Centrum voor Archeologie Amersfoort

Via de Noorse muziekarcheoloog Gjermund Kolltveit, Harm Linsen, collectiebeheerder van het Research Center for Material Culture (Tropenmuseum, Afrika Museum en Museum Volkenkunde), én Annemies Tamboer, muziekarcheoloog uit Driebergen-Zeist, kwam ik op het spoor van een unieke collectie historische mondharpen. Deze mondharpen zijn tentoongesteld tussen vele archeologische vondsten in het Centrum voor Archeologie Amersfoort. Dit centrum bevindt zich op exact 3 km van de plek waar ik dagelijks werk. Afgelopen woensdag bezocht ik het centrum en werd vriendelijk ontvangen door een van de archeologiemedewerkers, Evelyn Scheepsma. Zij liet me de mondharpencollectie zien – weliswaar vanachter het vitrineglas. En ze voorzag me van interessante informatie. Ook heb ik enkele – niet zo duidelijke – foto’s van de mondharpen gemaakt.

Opgravingen van een veertiende eeuwse markt in Amersfoort
Voor archeologen waren de opgravingen van De Hof in Amersfoort een uitzonderlijke gelegenheid. Een middeleeuws marktplein kon worden blootgelegd. Onder de bestrating vond men veel afval van de markt en de omliggende horeca, waaronder kannen, schoenen, speelgoed én ook mondharpen.

Oudst dateerbare mondharpen in Noordwest-Europa
In de drenkplaats vond men acht metalen beugeltjes. De archeologen herkenden dat het mondharpen waren. De eerste archeologische mondharpenvondst in Amersfoort. Nergens anders in Noordwest-Europa is zo’n hoeveelheid mondharpen uit dezelfde historische periode gevonden. En wel uit de laat-veertiende eeuw. Daarmee behoort deze bijzondere vondst -samen met enkele vondsten elders – tot de oudst dateerbare mondharpen in Noordwest-Europa.

Archeologisch Centrum Amersfoort mondharp 2

Goed bewaard
De meeste van de Amersfoortse mondharpen zijn goed bewaard gebleven door de afsluiting van zuurstof en de vochtigheid in de bodem. Één mondharp heeft zelfs nog steeds een lamel (snaar). Dat deel van de mondharp is vrijwel altijd verdwenen bij archeologische vondsten. Bij de Amersfoortse exemplaren zijn twee typen te onderscheiden. Vijf mondharpen hebben een kleine driehoekig gevormde beugel met een nogal rechte bovenzijde. De andere drie mondharpen hebben een ovale vorm. Mondharpen met een driehoekig gevormde beugel zijn vrijwel allemaal veertiende eeuws. Mondharpen met ovale beugel komen voor in de veertiende, vijftiende en zestiende eeuw.

Archeologisch Centrum Amersfoort mondharp 3

Merktekens
Zes van de acht exemplaren hebben elk verschillende ingeslagen merktekens op de rug van de beugel. Deze merktekens hadden de functie van kwaliteitswaarborg en handelskenmerk. Een verplicht huismerk of persoonlijk meesterteken voor smeden om mee te dingen in de markt en verantwoordelijkheid te hebben voor het eigen product.

Opgedolven naar de tegenwoordige tijd
Tot in de vijftiger jaren van de twintigste eeuw wisten de meeste archeologen niet eens wat mondharpen waren. De vondsten werden verward met kistbeugeltjes, gespen en wat al niet meer. Amateurarcheologen gissen nog steeds herhaaldelijk naar wat ze in handen hebben bij de vondst van een mondharp. Met de opkomst van het industriële tijdperk in de negentiende eeuw raakten mondharpen namelijk in de vergetelheid. Muziekinstrumenten uit een pastoraal en agrarisch verleden. Opgedolven naar de tegenwoordige tijd.