Charles Ives over de mondharp

In de klassieke muziek komt de mondharp weinig voor. De Amerikaanse componist Charles Ives (1874 – 1954) – de eerste Amerikaanse klassieke componist van internationale betekenis – schreef een mondharppartij in the Washington’s Birthday movement (1909) voor A Symphony: New England Holidays (Holiday Symphony). Overigens bevat de muziek van Ives  veel oorspronkelijke elementen die men eerder bij avantgardecomponisten verwacht.

Charles Ives over de mondharp:
Ik ben altijd een mondharpspeler geweest … maar ik weet niet precies hoe ik daar muziek voor moet uitschrijven. … De mogelijkheden om een diatonische toonladder te spelen zijn niet volledig. … Tijdens de oude barn dances hadden bijna alle mannen een mondharp in hun broekzak of in de schacht van hun laars. Meerdere mannen stonden rondom de dansvloer en bespeelden de mondharp, meer als een percussie-instrument dan als een melodisch instrument.
[Memoires]

Charles E. Ives mondharp

Slapende marskramer – met mondharpen en andere koopwaar – door apen beroofd | Pieter van der Heyden, prent 1562

Het motief van de Marskramer door apen beroofd was wijd verspreid in het middeleeuwse Europa. Kunstschilders die dat thema uitgewerkt hadden waren onder meer Pieter Bruegel de Oude, Peeter Van der Borcht, Herri met de Bles, en Pieter van der Heyden. Voor zover mijn kennis reikt toont enkel de prent van Pieter van der Heyden een verzameling mondharpen – of trompen zoals deze instrumenten in de middeleeuwen genoemd werden – tussen de koopwaar. Over de symboliek van de slapende marskramer is veel gespeculeerd.

Op de prent van Pieter van der Heyden – uit 1562 – zie je een slapende marskramer die wordt beroofd en bespot door apen. De apen hebben zijn mand met koopwaar opengemaakt en spelen met de inhoud: onder meer brillen en mondharpen (rechtsonder). Op de achtergrond danst een groep apen, terwijl andere apen muziek maken.

Opnamedatum:  2013-05-10

 

Slapende marskramer mondharpen oermuziek rene paes

De magie van organische klankopwekking (de herontdekking van de mondharp)

Bijna geen ander muziekinstrument bestaat in zoveel verschillende vormen, afmetingen en met zo gevarieerde speeltechnieken als deze klankopwekker die in elke jaszak past. De mondharp was in haar beste tijden een geliefd muziekinstrument van handelsreizigers, herders, soldaten, zwervers, narren, heksen en tovenaars tot de opkomst van het industriële tijdperk. In de 70-er jaren van de vorige eeuw ontstond een opleving in folk- en hippiekringen. Sinds enkele jaren komt de mondharp opnieuw tevoorschijn in een post-elektronische organische muziekwereld. Hoe klein de mondharp ook is, het instrument heeft een geschiedenis waarover vele verhalen te vertellen zijn, die teruggaan tot de voorchristelijke tijd.

Geillis Duncan 16e eeuwse Schotse vrouw op brandstapel wegens spelen op mondharp

In 1590 werd Geillis Duncan, een jonge vrouw uit het stadje Tranent vlakbij Edinburgh in Schotland gearresteerd wegens paranormale genezingen, en bondgenootschap met de duivel. Dit vond plaats onder het regime van James VI. Aanvankelijk ontkende de vrouw alle betrokkenheid, maar na langdurige foltering bekende zij een heks te zijn, dat zij haar ziel verkocht had aan de duivel, én dat zij alle genezingen volbracht had met zijn hulp. Na verdere martelingen bekende zij ook de namen van vele andere medeplichtigen, waaronder schoolmeester John Fian als coven-leider en tovenaar, en vroedvrouw Agnes Sampson. In 1591 verloor Geillis Duncan haar leven op de brandstapel door een juridisch doodsvonnis wegens spelen op mondharp.

Geillis Duncan

 Bewijslast: mondharpspel rondom de Old Kirk van North-Berwick

De bewijsvoering tegen Geillis Duncan die tot haar excetutie leidde was gericht op haar mondharpspel tijdens een ritueel rondom de Old Kirk van North-Berwick.

North Berwick Scotland old kirk

De eerste getuigenis kwam ~ na foltering ~ van medebeschuldigde Agnes Sampson:

‘She passed there (North Berwick kirk) on horse back convoyed by [ ] Couper and lighted at the kirk yard. Gilli [ ] them on the trump*. John Fian led all the rest …’

En ook:

‘They danced along the kirk-yard, Gelie Duncan played to them on a trump*, John Fian, misseled, led all the rest …’

3e referentie naar de tenlastelegging:

‘Guilles Ducane did goe before them playing this reill or daunce upon a small trump*, until they entred into the kerk of north Barrick, … and (the king) sent for ye said Geillis Duncane, who upon the like trump did playe the said daunce before the kings maijestie …’

Bron: Newes from Scotland, 1591.

*Trump is een oude naam voor mondharp. De benamingen Devil’s trump, Dewill’s trump, en Deils trump ter aanduiding van de mondharp zijn te verklaren in verband met de strafzaak tegen Geillis Duncan. Het was jargon van 16e en 17e eeuwse Schotse heksenjagers.


Grootschalige heksenvervolgingen
Het proces tegen Geillis Duncan en circa 70 tot 100 ! andere beschuldigden nam twee jaar in beslag en wordt gerekend tot één van de geruchtmakendste strafzaken uit de Britse geschiedenis van de 16e en 17e eeuw: de North Berwick witch trials. Het was de start van grootschalige heksenvervolgingen. Zo’n 100 jaar eerder begonnen de eerste heksenvervolgingen. Dat waren vervolgingen tegen individuele verdachten. De kentering naar massale vervolgingen ontstond volgens hedendaagse historici door de aanvang van een overheersende kerkelijke opinie dat heksen actief waren in georganiseerd verband. Beschuldigden werden net zo lang gefolterd tot zij of hij namen bekende van andere vermeende coven-leden. Aan het eind van de 17e eeuw nam de angst voor heksen onder machtshebbers af door toenemend ongeloof in tovenarij, en kwamen deze massale vervolgingen ten einde.  

Mondversterkte lamellofonen in Papoea-Nieuw-Guinea

De meeste mondversterkte lamellofonen, oftewel mondharpen in Papoea-Nieuw-Guinea zijn gemaakt van een strook bamboe met een uitgesneden tong die vibreert door een trekkoord, of door de aanslag met de hand. De mond dient als klankkast. De mondharpspeler simuleert door articulatie woorden in een ritmische cadans, en de ervaren speler vertelt daarmee verhalen. Toegankelijke opnames op audio en film zijn zeer beperkt. Men geloofde dat de klanken erotische passie bij vrouwen opwekte. Onderzoekers beweren dat onder de vele Papua-stammen van Nieuw-Guinea het zelden voorkomt dat vrouwen op de mondharp spelen. Ik ken voorbeelden die dat weerleggen.

lunggik-lungger-pikon-from-west-papua huli-papouasie-nouvelle-guinee menabepf-on-a-oblong-bamboo-jews-harp-striking-it-by-his-fist

Nieuw-Guinea wordt bewoond door bijna duizend verschillende stammen en er wordt bijna een even groot aantal verschillende talen gesproken, die in twee taalgroepen worden onderverdeeld, een onderling zeer verscheiden groep Papoeatalen en de Austronesische talen. Men kent daar dan ook een veelheid aan namen voor de mondharp.

Beperkte namenlijst

  • Susap: algemene term voor mondharp in Pidgin (‘Esperanto’-achtige taal).
  • Luna: bamboe mondharp (Duna-tribe).
  • Luna khao: metalen mondharp geintroduceerd door kolonisten vanaf de 19e eeuw  (Duna-tribe).
  • Hiriyula: bamboe mondharp, één uiteinde met touw omwikkeld (Huli-tribe in het Zuidelijk Hoogland).
  • Uluna: bamboe mondharp (Bosavi-tribe in het Zuidelijk Hoogland).
  • Yulambe: bamboe mondharp één uiteinde met touw omwikkeld (Zuidelijk Hoogland).
  • Tambagle: bamboe mondharp (Chimbu Provincie).
  • Tapalle: bamboe mondharp (Simbu-tribe in het Simbo/Jiwaka-grensgebied)
  • Pupuaha: bamboe mondharp, alleen door jongemannen bespeeld (Oro Provincie).
  • Agöb darombi, ook Dárombi: bamboe mondharp met tong van 18 tot 30 cm lengte. Rond 1970 nog steeds een favoriet instrument van vrijgezellen. 
  • Bingkong: vervaardigd uit de grassoort Miscanthus floridulus (Eipo-tribe in het centraal bergland)
  • Pikkon; origineel vervaardigd van bamboe, tegenwoordig vooral van metaal (Dani-tribe in de Baliem Vallei).
  • Tálaam: bamboe mondharp met een lengte tot circa 40 cm, waarbij de snaar – als bijwerking – voortdurend ratelgeluiden voortbrengt (Oksapmin-tribe in het Westerlijk Hoogland)

 Vele andere namen voor de mondharp komen voor in Papoea-Nieuw-Guinea.

papua-susap luna-being-played-by-sane-noma susap-speler papua-susap-spelers

Opnames

De “Tapalle” Simbu mondharp bespeeld door Pauline, een jonge vrouw uit het  Simbu/Jiwaka-grensgebied
Latmul-vrouwen spelen mondharp en een indruk van hun huiselijk leven in het gebied Midden-Sepik
Eipo Papua-jongen en Eipo-initiator bespelen mondharpen

 

 

De stemming van mondharpen

De meeste mondharpen die verhandeld worden, worden niet gestemd aangeboden in specifieke grondtonen zoals C, G of noem maar op in welke toon. Ze zijn verkrijgbaar in zogenaamde vrije stemming. Als je ze online ergens besteld is het dus afwachten in welke grondtoon ze gestemd zijn. Vaak zijn ze ook niet zuiver in een bepaalde grondtoon gestemd. En als er al een geluidsfragment te beluisteren valt bij een online winkel, dan krijg je daar meer een beeld van de typische geluidskarakteristieken van het model, dan van de exacte toonhoogte: want die wijkt per mondharp vaak wat af. Als je alleen speelt, is het eigenlijk ook helemaal niet relevant in welke grondtoon je mondharp is gestemd of in welke grondtoon je mondharp bij benadering ongeveer klinkt. Zodra je wil samenspelen met andere muzikanten, komt de stemming van je mondharp er wel op aan, anders bereik je geen harmonie in het samenspel.

Weinig mensen zijn ervan op de hoogte dat mondharpen bijgestemd kunnen worden omhoog of naar beneden. Met een bijgestemde mondharp verbaas je jezelf en je omgeving over de nieuwe klankmogelijkheden.

Meer weten over het stemmen van mondharpen?

CONTACT

Workshop mondharp spelen 14 september 2019

Gaaf. Ik wil ook mondharp leren spelen, maar …

  • Kan ik dat?
  • Duurt het lang om te leren?
  • Kan je daar echt muziek mee maken?

De mondharp is een muziekinstrument met vele mogelijkheden. Ontdek en speel je mee?

De mondharp – niet te verwarren met de mondharmonica – is een klein muziekinstrument dat je tegen je tanden of lippen plaatst, met een snaar die je aantokkelt om de klanken te laten resoneren in je mondholte. Je lichaam maakt deel uit van de klanken die je voortbrengt. Bij het spelen maak je gebruik van een grondtoon en boventonen; natuurtonen.

De basisbeginselen van het mondharpspel zijn eenvoudig te leren, maar de mondharp is een muzikaal uitdagend instrument. Al spelend kan je steeds meer mogelijkheden ontdekken: geheimzinnig en mystiek, dansbaar en folkloristisch, subtiel en serieus, helend en therapeutisch, grappig en erotisch … De mondharp is afkomstig uit een oeroude verleden tijd en komt voor in vele landen.

Wat leer je?

  • Je maakt kennis met het instrument
  • Je krijgt uitleg over speeltechnieken
  • Je ontdekt spelenderwijs mogelijkheden om klanken te variëren
  • Je ervaart je eigen rol als klankkast voor het instrument

Voor wie?

Voor iedereen die kennis wil maken met de mondharp en het instrument wil leren te bespelen.

Wanneer en waar?

14 september 2019, 14.00 – 16.30 uur, LOCATIE LANDGOED SCHOVENHORST SPEELBOS PUTTEN 

This image has an empty alt attribute; its file name is Landgoed-Schovenhorst-Putten-Speelbos.jpg

Praktische informatie

  • Kosten: wat het je waard is
  • Opgave vooraf 
CONTACT