El Trompe Mapuche

De Mapuche zijn de inheemse bevolking van Centraal- en Zuid-Chili en Zuid-Argentinië. Aannemelijk is dat de Mapuche in contact kwamen met de mondharp via Spaanse kolonisten vanaf de 16e eeuw. De benaming ‘Trompe’ voor mondharp wijst ook op Spaanse introductie. Geschreven bronnen tonen aan dat Duitse kolonisten de mondharp (verder) geïntroduceerd hebben onder de Mapuche vanaf halverwege de negentiende eeuw.

De mondharp heeft bij de Mapuche een plek als solistisch muziekinstrument voor vermaak, en als instrument om te bekoren. Over de religieus-ceremoniële betekenis van de mondharp geven bronnen verdeelde beelden.

De Paupawiñ is een voorouderlijk vrijwel vergeten muziekinstrument van de Mapuche dat overeenkomsten vertoont met de mondharp: een muzikale mondboog waarbij de snaar wordt aangeslagen en de mond de klanken resoneert.

De mondharp werd tot zo’n 30 jaar terug algemeen bespeeld door de Mapuche. Daarna volgde geleidelijke afname, als gevolg van de toenemende invloed van massamedia als krachtige factor van verandering.

Presentatie El Trompe Machuche

Grootste vondst laat-veertiende eeuwse mondharpen

Vindplaats: Amersfoort, De Hof
Jaar: 1991
Datering: 14e eeuw
Standplaats: Centrum voor Archeologie Amersfoort

Via de Noorse muziekarcheoloog Gjermund Kolltveit, Harm Linsen, collectiebeheerder van het Research Center for Material Culture (Tropenmuseum, Afrika Museum en Museum Volkenkunde), én Annemies Tamboer, muziekarcheoloog uit Driebergen-Zeist, kwam ik op het spoor van een unieke collectie historische mondharpen. Deze mondharpen zijn tentoongesteld tussen vele archeologische vondsten in het Centrum voor Archeologie Amersfoort. Dit centrum bevindt zich op exact 3 km van de plek waar ik dagelijks werk. Afgelopen woensdag bezocht ik het centrum en werd vriendelijk ontvangen door een van de archeologiemedewerkers, Evelyn Scheepsma. Zij liet me de mondharpencollectie zien – weliswaar vanachter het vitrineglas. En ze voorzag me van interessante informatie. Ook heb ik enkele – niet zo duidelijke – foto’s van de mondharpen gemaakt.

Opgravingen van een veertiende eeuwse markt in Amersfoort
Voor archeologen waren de opgravingen van De Hof in Amersfoort een uitzonderlijke gelegenheid. Een middeleeuws marktplein kon worden blootgelegd. Onder de bestrating vond men veel afval van de markt en de omliggende horeca, waaronder kannen, schoenen, speelgoed én ook mondharpen.

Oudst dateerbare mondharpen in Noordwest-Europa
In de drenkplaats vond men acht metalen beugeltjes. De archeologen herkenden dat het mondharpen waren. De eerste archeologische mondharpenvondst in Amersfoort. Nergens anders in Noordwest-Europa is zo’n hoeveelheid mondharpen uit dezelfde historische periode gevonden. En wel uit de laat-veertiende eeuw. Daarmee behoort deze bijzondere vondst -samen met enkele vondsten elders – tot de oudst dateerbare mondharpen in Noordwest-Europa.

Archeologisch Centrum Amersfoort mondharp 2

Goed bewaard
De meeste van de Amersfoortse mondharpen zijn goed bewaard gebleven door de afsluiting van zuurstof en de vochtigheid in de bodem. Één mondharp heeft zelfs nog steeds een lamel (snaar). Dat deel van de mondharp is vrijwel altijd verdwenen bij archeologische vondsten. Bij de Amersfoortse exemplaren zijn twee typen te onderscheiden. Vijf mondharpen hebben een kleine driehoekig gevormde beugel met een nogal rechte bovenzijde. De andere drie mondharpen hebben een ovale vorm. Mondharpen met een driehoekig gevormde beugel zijn vrijwel allemaal veertiende eeuws. Mondharpen met ovale beugel komen voor in de veertiende, vijftiende en zestiende eeuw.

Archeologisch Centrum Amersfoort mondharp 3

Merktekens
Zes van de acht exemplaren hebben elk verschillende ingeslagen merktekens op de rug van de beugel. Deze merktekens hadden de functie van kwaliteitswaarborg en handelskenmerk. Een verplicht huismerk of persoonlijk meesterteken voor smeden om mee te dingen in de markt en verantwoordelijkheid te hebben voor het eigen product.

Opgedolven naar de tegenwoordige tijd
Tot in de vijftiger jaren van de twintigste eeuw wisten de meeste archeologen niet eens wat mondharpen waren. De vondsten werden verward met kistbeugeltjes, gespen en wat al niet meer. Amateurarcheologen gissen nog steeds herhaaldelijk naar wat ze in handen hebben bij de vondst van een mondharp. Met de opkomst van het industriële tijdperk in de negentiende eeuw raakten mondharpen namelijk in de vergetelheid. Muziekinstrumenten uit een pastoraal en agrarisch verleden. Opgedolven naar de tegenwoordige tijd.

Workshop mondharp spelen 26 februari 2017 Amersfoort ~ VOL

Gaaf. Ik wil ook mondharp leren spelen, maar …

  • Kan ik dat?
  • Duurt het lang om te leren?
  • Kan je daar echt muziek mee maken?

De mondharp is een muziekinstrument met vele mogelijkheden. Ontdek en speel je mee?

De mondharp – niet te verwarren met de mondharmonica – is een klein muziekinstrument dat je tegen je tanden of lippen plaatst, met een snaar die je aantokkelt om de klanken te laten resoneren in je mondholte. Je lichaam maakt deel uit van de klanken die je voortbrengt. Bij het spelen maak je gebruik van een grondtoon en boventonen; natuurtonen.

De basisbeginselen van het mondharpspel zijn eenvoudig te leren, maar de mondharp is een muzikaal uitdagend instrument. Al spelend kan je steeds meer mogelijkheden ontdekken: geheimzinnig en mystiek, dansbaar en folkloristisch, subtiel en serieus, helend en therapeutisch, grappig en erotisch … De mondharp is afkomstig uit een oeroude verleden tijd en komt voor in vele landen.

Wat leer je?

  • Je maakt kennis met het instrument
  • Je krijgt uitleg over speeltechnieken
  • Je ontdekt spelenderwijs mogelijkheden om klanken te variëren
  • Je ervaart je eigen rol als klankkast voor het instrument

Voor wie?

Voor iedereen die uitgebreid kennis wil maken met de mondharp en het instrument wil leren te bespelen.

Wanneer en waar?

26 februari 2017, 13.30 – 16.30 uur, locatie Mens & Intuitie Stovestraat 25 Amersfoort.
Inschrijving voor de workshop op 26 februari is inmiddels gesloten: nieuwe datum 2 april 2017.

Praktische informatie

  • Maximale groepsgrootte 8 deelnemers
  • €35,00 inclusief mondharp, of €27,50 zonder mondharp. Koffie en thee inbegrepen.
  • Opgave per email: renewillempaes@gmail.com

Wat vonden anderen van deze workshop?

  • Tijdens het oefenen raakte mijn hoofd leeg, kreeg spelen de ruimte en voelde ik dat mijn energie weer lekker kon stromen. Heerlijk hoe dat werkt!
  • Dank voor deze bijzondere workshop. Ik heb ervan genoten en geleerd.
  • Ik heb veel geleerd en er een mooie mondharp aan overgehouden.
  • Mooi om te zien dat het ieder iets anders bracht. De één geraakt door een specifieke mondharp, de ander door een verhaal, weer een ander een bevestiging al heel goed bezig te zijn, of opnieuw de connectie met het instrument te voelen.

Over de docent

Mondharp Rene Paes Oermuziek

René Paes (1961) zet zich in om de bekendheid van de mondharp te behouden en te verbreiden. Dat doet hij in het project Oermuziek met workshops, muzikale uitvoeringen en andere vormen van uitwisseling. Als muzikant heeft hij zich ontwikkeld van folkmuzikant en experimentalist naar organisch muzikant gespecialiseerd op de mondharp. Hij wil jou kennis laten maken met het instrument (of je vaardigheid verdiepen) en zijn muzikaal enthousiasme delen.

Mondharpen in Nederlandse media

Selectie van online Nederlandse media artikelen over mondharpen

Mondiale Mondharpen – NRC

Mondharp is veel meer dan hippie-instrumentje – Cultuur – TROUW

Phons Bakx en de mondharp – Moors Magazine

Vlammen op de mondharp – Muziek – de Volkskrant

Een mondharp gemaakt in Mongolië – Schooltv

Oermuziek uit de IJzertijd op de Veluwe – de Stentor

Ambachtelijke mondharpensmid in de Zaanstreek – New Folk Sounds

Oermuziek uit de IJzertijd | Een ongehoord muzikale ‘hmmm’ – Paradijsvogels Magazine

Mondharptypes

Mondharpen worden vaak globaal in twee types ingedeeld: heteroglot en idioglot. Hoewel deze termen nogal specialistisch overkomen, zullen veel mensen de volgende beschrijvingen (her)kennen.

Heteroglot: een soort beugelvorm (vaak van metaal, soms van hout) met twee paralle armen en daar tussen in een bevestigde lamel (riet, snaar, tong). De uiteinden van de paralle armen plaats je tegen je voortanden. Dit type mondharp komt in het Westen het meeste voor, al sinds circa de 13e eeuw. Soms gebruikt men voor dit type mondharp de term: tandharp.

heteroglotte-mondharp

Idioglot: een strook metaal (of bamboe, of andere houtsoort) waarbij de lamel uitgesneden is in de materiaalstrook. De strook houd je voornamelijk tegen je lippen. Dit type mondharp komt veel voor in Oost-Azië. Sinds de mileniumwisseling deden deze mondharpen hun intrede in het Westen. De metalen versies zijn hier vooral bekend als Dan Moi (uit Vietnam). Dit type mondharp noemt men ook lipharp.

m14 Rab Ncas 2

 DSCN1041

 foto van Rene Paes.

Andere mondharptypen laat ik hier verder buiten beschouwing.

Mondtrom oudere naam dan mondharp in Nederlandstalige publicaties

De term mondtrom werd vanaf de 18e eeuw gebruikt als synoniem voor mondharp, dat blijkt uit geschriften uit die tijdperken.

De oudste publicatie waarin de term mondtrom voorkomt, en die ik kan vinden, dateert uit 1798:
Levensgeschiedenis der graavin van Lichtenau, eener beroemde dame aan het Pruissische hof, 
W. Wynands.
Dat betekent dat de term mondtrom eerder gebruikt werd in de schrijftaal dan het woord mondharp. Want de oudste vermelding van mondharp is deze:
Handwoordenboek voor de spelling der Hollandsche taal, Petrus Weiland 1812.

Dat zegt uiteraard niets over welke term eerder voorkwam in de spreektaal. Ook zijn er oudere benamingen bekend, want de mondharp kwam al veel eerder voor in Nederland.

Mondversterkte lamellofonen in Papoea-Nieuw-Guinea

De meeste mondversterkte lamellofonen, oftewel mondharpen in Papoea-Nieuw-Guinea zijn gemaakt van een strook bamboe met een uitgesneden tong die vibreert door een trekkoord, of door de aanslag met de hand. De mond dient als klankkast. De mondharpspeler simuleert door articulatie woorden in een ritmische cadans, en de ervaren speler vertelt daarmee verhalen. Toegankelijke opnames op audio en film zijn zeer beperkt. Men geloofde dat de klanken erotische passie bij vrouwen opwekte. Onderzoekers beweren dat onder de vele Papua-stammen van Nieuw-Guinea het zelden voorkomt dat vrouwen op de mondharp spelen. Ik ken voorbeelden die dat weerleggen.

lunggik-lungger-pikon-from-west-papua huli-papouasie-nouvelle-guinee menabepf-on-a-oblong-bamboo-jews-harp-striking-it-by-his-fist

Nieuw-Guinea wordt bewoond door bijna duizend verschillende stammen en er wordt bijna een even groot aantal verschillende talen gesproken, die in twee taalgroepen worden onderverdeeld, een onderling zeer verscheiden groep Papoeatalen en de Austronesische talen. Men kent daar dan ook een veelheid aan namen voor de mondharp.

Beperkte namenlijst

  • Susap: algemene term voor mondharp in Pidgin (‘Esperanto’-achtige taal).
  • Luna: bamboe mondharp (Duna-tribe).
  • Luna khao: metalen mondharp geintroduceerd door kolonisten vanaf de 19e eeuw  (Duna-tribe).
  • Hiriyula: bamboe mondharp, één uiteinde met touw omwikkeld (Huli-tribe in het Zuidelijk Hoogland).
  • Uluna: bamboe mondharp (Bosavi-tribe in het Zuidelijk Hoogland).
  • Yulambe: bamboe mondharp één uiteinde met touw omwikkeld (Zuidelijk Hoogland).
  • Tambagle: bamboe mondharp (Chimbu Provincie).
  • Tapalle: bamboe mondharp (Simbu-tribe in het Simbo/Jiwaka-grensgebied)
  • Pupuaha: bamboe mondharp, alleen door jongemannen bespeeld (Oro Provincie).
  • Agöb darombi, ook Dárombi: bamboe mondharp met tong van 18 tot 30 cm lengte. Rond 1970 nog steeds een favoriet instrument van vrijgezellen. 
  • Bingkong: vervaardigd uit de grassoort Miscanthus floridulus (Eipo-tribe in het centraal bergland)
  • Pikkon; origineel vervaardigd van bamboe, tegenwoordig vooral van metaal (Dani-tribe in de Baliem Vallei).
  • Tálaam: bamboe mondharp met een lengte tot circa 40 cm, waarbij de snaar – als bijwerking – voortdurend ratelgeluiden voortbrengt (Oksapmin-tribe in het Westerlijk Hoogland)

 Vele andere namen voor de mondharp komen voor in Papoea-Nieuw-Guinea.

papua-susap luna-being-played-by-sane-noma susap-speler papua-susap-spelers

Opnames

De “Tapalle” Simbu mondharp bespeeld door Pauline, een jonge vrouw uit het  Simbu/Jiwaka-grensgebied
Latmul-vrouwen spelen mondharp en een indruk van hun huiselijk leven in het gebied Midden-Sepik
Eipo Papua-jongen en Eipo-initiator bespelen mondharpen

 

 

Mondharpenverspreiding van Oost naar West

In theorie kan de mondharp onafhankelijk ontstaan en ontwikkeld zijn in Europa. Maar dat is onwaarschijnlijk. De mondharp deed namelijk volledig ontwikkeld haar intrede in Europa. Dat betekent dat de mondharp van Oost naar West verspreid werd.  En wel via handels- en migratieroutes in de 13e of op zijn vroegst in de 12e eeuw. Oudere archeologische vondsten in Europa zijn omstreden. De – tot nu toe bekend – oudste Europese weergave van een mondharp en benoeming in geschreven bronnen dateren uit de 13e eeuw.

Mondharpen uit de Bronstijd

In het voorjaar van 2015 reisde Gjermund Kolltveit – muzikant, ethnomusicoloog en muziekarcheoloog uit Noorwegen – voor een onderzoeksproject omtrent oudste Mongoolse en Chinese mondharpen naar Binnen-Mongolië in het noorden van China. In het Liaoning Provinciaal Museum te Shenyang zag hij twee mondharpen – in goede staat – uit de Bronstijd. De mondharpen waren gemaakt van bot. Meer dan 3000, misschien zelfs meer dan 4000 jaar oud. Het museum dateert de mondharpen uit de periode van 2146 tot 1029 jaar voor onze jaartelling. Het gaat om de oudste mondharpen tot nu toe ooit gevonden. Gjermund Kolltveit was op de hoogte gebracht van deze zeldzame vondsten door professor Fang Jianjun, van het Tianjin conservatorium.

Mongoolse archeologische vondst

In 1989 werd in Noord-Mongolië een rotsgraf ontdekt in het berggebied bij Altanbulag. Eén van de gevonden objecten was een mondharp gemaakt van bot. De mondharp is gedateerd uit de 3e tot 1e eeuw voor onze jaartelling, en schijnt in goede staat te zijn. Afmetingen: lengte 12,5 cm, 1,4 cm breed, en 2 mm dik. 

ancient-mongolian-jaw-harp

Aan beide zijden van de mondharp hoort een koord bevestigd te zijn: met één hand hou je de harp vast aan het koord (voor rechtshandigen: linkerhand), met de andere hand trek je aan een koord recht in de lengterichting van de harp. Zo breng je de snaar (lamel, tong) in trilling.

Je plaats dit type harp op je lippen om de snaar te laten resoneren in je mond.

De mondharp is deel van een zeer oude Mongoolse muzikale cultuur. En makkelijk mee te nemen door mensen met een nomadische leefstijf.